‘द बरो’ ही काफ्काची अधुरी कथा. १९२३/२४ च्या हिवाळ्यात त्याने लिहिली. मराठीत ‘बरो’ चा अर्थ सामान्यपणे भुईखाली केलेले बीळ असा होतो. पण जुन्या इंग्लिशमध्ये ( १३००) ‘burgh’ म्हणजे कडेकोट बंदोबस्त असलेला किल्ला. या शब्दाला  १६०० मध्ये ‘भोक पाडणे’अशीही एक अर्थछटा आली  आणि  जुन्या इंग्रजी संदर्भाने त्याचा दुसरा एक अर्थ Castle असाही होतो. जर्मन भाषेतही  ‘burg’ म्हणजे ‘कॅसल’ या पासून बरो हा शब्द निर्माण झाला आहे.  … Continue reading काफ्काची कथा ‘द बरो’ एक अन्वयार्थ    

फ्रान्झ काफ्काने (१८८३-१९२४) १९२३-२४ च्या हिवाळ्यात दोन कथा लिहिल्या. ते त्याच्या जीवनातले अखेरचे दिवस होते. एकमेकांना बिजागराने जोडलेल्या दोन चौकटींत दोन चित्रं असतात तशा या द्विपुटचित्री कथा. काफ्काचा देहांत झाल्यानंतर मॅक्स ब्रॉड या त्याच्या मित्राने प्रकाशित केल्या. कोणत्या या कथा? कशाविषयी आहेत या कथा? ‘Josephine (the singer) or the Mouse Folk’ ही त्याची देहांतापूर्वीची शेवटची कथा.‘The Burrow’ ही जोसेफिनच्या आधीची कथा.                                             खिडकीवर घुबड                                                                    विएनाच्या जवळ … Continue reading काफ्काच्या दोन कथा – विषय आणि आशय      

माझा एक न्युरॉलॉजीस्ट मित्र गप्पिष्ट आणि गोष्टीवेल्हाळ. त्याच्याशी गप्पा छाटताना आनंद देणार्‍या नवीन गोष्टी कळतात. त्याला पंडित लोक ज्ञान वगैरे म्हणतात. तो सांगत होता, “तुला आठवतं आपण एकदा कोकणात सहलीला गेलो होतो. आपल्याबरोबर एक दोस्त होता, तो दूरदर्शनवर बातम्या सांगायचा. तो निवृत्त होऊन बरीच वर्षं झाली होती. गावात त्याला कोणीतरी भेटायचा आणि म्हणायचा, “तुमचा चेहरा ओळखीचा वाटतो, तुम्ही दूरदर्शनवर बातम्या सांगायचात  का?” तो हो म्हणायचा. … Continue reading स्मृती ललितकृतीच्या स्मृती चित्रपटांच्या

गंध-सुगंध  माझ्या बेडरूमच्या खिडकीबाहेर एक फुलमाळीण आहे तिचे नाव आहे निशाराणी. या वेलीची इवलीशी फुले हेमंतात दिनकर अस्तास गेला की फुलतात. झुळकीबरोबर सुगंधी कळ घेऊन येतात आणि मला सुखावून जातात. (भावमुद्रा दुर्गा भागवत चवथी आवृत्ती २००४ मौज प्रकाशन). या पुस्तकातील सुगंधाची कळ या फुलबंधांत त्या लिहितात, ‘अगदी जुनी कथा आहे. वेदकाळची. उषेच्या लग्न प्रसंगी देवांनी भूमीतल्या गंधाचा अर्क काढून तो कमलांत भरला आणि ती अभिनव … Continue reading गंध-सुगंध

वसाहतवाद हा colonialism या शब्दाचा मराठी अनुवाद. ‘Colonia’ या लॅटिन मुळापासून ‘कलोनियालिझम’ हा शब्द तयार झाला आहे. एका राष्ट्राने दुसऱ्या देशावर प्रस्थापित केलेले राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक वर्चस्व हा वसाहतवादाचा गाभा आहे. प्रगत देशाने अप्रगत देशांशी व्यापारउदिमाच्या मिषाने; त्या अप्रगत देशात प्रवेश करून, हळूहळू हातपाय पसरून, त्या देशाचा ताबा घेऊन त्या देशाचे शोषण करणे असे ढोबळ मानाने त्याचे वर्णन करता येईल.         … Continue reading वसाहतवाद – एक अन्वयार्थ   

‘गुलाम काळा संताघरचा, हाच तुक्याचा विठ्ठल आणि दासाचा श्रीराम’ —– आकाशवाणीतून ‘जगाच्या पाठीवर’ या चित्रपटातील धून कानावर पाडली आणि मी तंद्रीतून दचकून जागा झालो. संतांनी तर सांगून ठेवले आहे वरलिया रंगा भुलू नकोस वगैरे; पण मी दचकण्याचे कारण निराळेच होते. वसाहतवादावरचे काही शोधनिबंध वाचत होतो.  त्यात नमूद केले होते की वसाहतवादाची मुळे गुलामगिरीत आहेत  म्हणून  ‘गुलाम काळा’ हे शब्द आणि सोबतचे  रंगरहस्य ऐकून गुलामगिरीचा वेध … Continue reading गुलामगिरीत वसाहतवादाची मुळे 

नुकताच प्रकाशित झालेला ‘मेंदू विज्ञानाने लावलेला शून्याचा अर्थ’ हा अर्थपूर्ण निबंध वाचला.                                                                    शून्याचा अर्थ ‘अर्थशून्य’ नाही – जरी तो मानवी कल्पनेचा खेळ असला तरी. जेथे ‘काही नाही’ म्हणजे ‘शून्यतेतून’ मेंदू ‘काही’ निर्माण … Continue reading शून्याचा अर्थ – मेंदू विज्ञानाने लावलेला