चित्रओळी : लिहिण्याचे सामे असावे

भारतातील हस्तलिखित पोथ्यांचे विश्व इथल्या कलाविश्वासारखेच अथांग आहे. याच्या प्रारंभाबद्दल किंवा अवाक्याबद्दल आजवर बरेच संशोधन होत आले असले तरीसुद्धा या संबंधी बरेच प्रश्न अनुत्तरित आहेत किंवा त्यांची उत्तरे नेमकेपणाने देता येत नाहीत. भारतातल्या उपलब्ध असलेल्या हस्तलिखित पोथ्यांची संख्या सुमारे पन्नास लाखांच्या घरात आहे, यावरूनही या क्षेत्राच्या आवाक्याचा काहीसा अंदाज येऊ शकतो. इंग्रजीमध्ये पोथी लिहणाऱ्याला ‘स्क्राइब’ असे नाव आहे. याची व्युत्पत्ती पाहता, कोरणारा किंवा खरवडणारा असा … Continue reading चित्रओळी : लिहिण्याचे सामे असावे

चित्रओळी : चित्रमय पोथ्या भाग २

महाराष्ट्रातल्या चित्रमय पोथ्यांबाबत पहिल्या भागात आपण जाणून घेतले. नागपूर भागातल्या पोथ्यांचे थोडक्यात रसग्रहण करण्याचा प्रयत्न केला. नागपूर भागातल्या या परंपरेतील अत्युच्च शिखर म्हणता येईल असे काम म्हणजे, ज्ञानेश्वरीची ‘नारायण’ या सुलेखनकाराने बनवलेली हस्तलिखित चित्रमय प्रत. ही प्रत बऱ्याच अंगांनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या प्रतीचा आकार १४” x १०” असा आहे. पोथ्यांच्या रूढ आकारापेक्षा हा खूप मोठा आकार आहे. ही पोथी सध्या व्हर्जिनिया संग्रहालय, रिचमोंड, अमेरिका इथे … Continue reading चित्रओळी : चित्रमय पोथ्या भाग २

चित्रओळी (३) : चित्रमय पोथ्या : भाग १

मराठी काव्याच्या इतिहासामध्ये एक फार वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा पाहायला मिळते. ती परंपरा आहे द्रौपदीच्या धाव्यांची. वस्त्रहरणप्रसंगी द्रौपदी श्रीकृष्णाचा धावा करते आणि तो तिच्या मदतीकरिता अवतरतो, हे साधारण कथानक. जेव्हा दुःशासन द्रौपदीच्या साडीस हात घालतो, तिथपासून हे कथानक  एक वेगळे वळण घेते. इथे मराठी कवी मुख्य कथानक जरा बाजूला ठेवून, कृष्णाने द्रौपदीस पुरवलेल्या साड्यांचे वर्णन करू लागतात. यामध्ये साड्यांची नावं, प्रकार, त्यांच्या पेठा, रंग असे सगळे तपशील … Continue reading चित्रओळी (३) : चित्रमय पोथ्या : भाग १

चित्रओळी(२) :  चित्रमय पूजा : महाराष्ट्रातली पट परंपरा

भारतात विविध ठिकाणी उपासनेमध्ये चित्रांच्या पटांना महत्वाचे स्थान आहे. अनेक धर्म व पंथांच्या उपासनेमध्ये चित्रमय पट वापरले जाण्याची दीर्ध परंपरा आहे. मंदिरांमध्ये, घरांमध्ये, पूजा-व्रतांमध्ये व सणांच्या सजावटीसाठी चित्रमय पटांचा वापर केला जात असे. मराठी समाजातही असा सौंदर्यवारसा होता. चैत्रगौरी पट, संक्रांति पट, पिठोरी पट असे विविध पट आपला चित्रकलेचा वारसा चालवित असत. चैत्र गौरीपट चैत्रगौरी हा सण एकप्रकारे शिवपत्नी पार्वतीचा भक्तिसोहळा असतो. गौरीरूपातल्या पार्वतीचे आदरातिथ्य … Continue reading चित्रओळी(२) :  चित्रमय पूजा : महाराष्ट्रातली पट परंपरा

चित्रओळी (१) : श्रीगणेशा

‘वस्त्रगाथाकार’ विनय नारकर यांच्या व्यासंगाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे ते करत असलेला मराठा चित्रशैलीचा अभ्यास. याबाबत ते अंतर्नादमध्ये क्रमशः लिहिणार आहेत.या लेखमालेतील निवडक चित्रे ही अंतर्नादच्या काही आगामी अंकांची मुखपृष्ठे असतील. संपादक ‘वस्त्रगाथा’ हे पुस्तक २०२४ मध्ये प्रकाशित झाले. महाराष्ट्राची वस्त्र परंपरा आणि माझा संशोधन-प्रवास या विषयावरचे हे पुस्तक आहे. वस्त्रगाथाच्या रचना प्रक्रियेत सगळ्यात जास्त ऊहापोह झाला तो चित्रांबाबतच. पुस्तकात चित्रं कशाप्रकारची असावीत, याबाबत स्पष्टता … Continue reading चित्रओळी (१) : श्रीगणेशा