ई अंतर्नाद ऑगस्ट २६ मधला  अरुण कानेटकर यांचा रविकिरण मंडळावरील लेख  वाचला.

मराठी साहित्याच्या इतिहासात काही चळवळींचे महत्त्व त्यांच्या तत्कालीन लोकप्रियतेपेक्षा त्यांनी पुढील साहित्याला दिलेल्या दिशेमुळे ठरते. रविकिरण मंडळ ही अशीच एक महत्त्वाची साहित्यिक घटना होती.

 हा लेख या जुन्या काव्यपरंपरेकडे पुन्हा वळून पाहण्याची संधी देतो. लेखाची सुरुवातच कवी गिरीश यांच्या ‘मराठी नाट्यछटा’ या पुस्तकातील ‘We are seven’ या उल्लेखाने आणि सहकाऱ्यांना केलेल्या अर्पणाने होते. त्यातून रविकिरण मंडळ हे केवळ काही कवींचे नाव नसून मैत्री, सहवास आणि सामूहिक साहित्यिक जाणीवेतून निर्माण झालेले एक सांस्कृतिक विश्व होते, हे  ह्या लेखातून जाणवते आहे.

रविकिरण मंडळाचे मूल्यमापन करताना सर्वप्रथम त्यांचा काळ लक्षात घ्यावा लागेल. आजच्या कवितेचे निकष घेऊन त्या काळातील कवितेकडे पाहिले तर तिच्यातील भावुकता, प्रेम, निसर्ग, व्यक्तिसंवेदना आणि सौंदर्यदृष्टी काही वेळा मर्यादित वाटू शकते. 

पण त्या काळच्या मराठी कवितेच्या संदर्भात पाहिले तर हीच वैशिष्ट्ये एका नव्या काव्यवळणाची चिन्हे होती. कवितेला केवळ नैतिक, उपदेशात्मक किंवा पारंपरिक चौकटीतून बाहेर काढून व्यक्तीच्या भावविश्वाशी जोडण्याचे काम या कवींनी केले. म्हणून रविकिरण मंडळाचे महत्त्व त्यांच्या प्रत्येक कवितेच्या आजच्या स्वीकारात नसून, त्यांनी मराठी कवितेच्या अभिव्यक्तीला दिलेल्या नव्या वळणात आहे असे माझे मत आहे.

लेखाच्या प्रारंभीच तीस वर्षांपूर्वी साहित्य अकादमीने प्रकाशित केलेल्या ‘रविकिरण मंडळाची निवडक कविता’ या संग्रहाचा संदर्भ दिला आहे. ही नोंद महत्त्वाची आहे. कारण एखादी साहित्यिक चळवळ संपल्यानंतरही तिच्या कवितांचे निवडक रूप पुन्हा प्रकाशित केले जाते, याचा अर्थ तिच्याबद्दलची साहित्यिक उत्सुकता पूर्णपणे संपलेली नाही; उलट, काळाच्या अंतरावरून तिच्याकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची गरज निर्माण होते. तुमचा लेख अशा पुनर्वाचनाच्या प्रक्रियेत सहभागी होतो, असे मला वाटते.

रविकिरण मंडळाची कविता म्हणजे केवळ ‘भावकविता’ असे तिचे वर्गीकरण करणेही अन्यायकारक ठरेल. तिच्या केंद्रस्थानी भाषेची लय, गेयता, नादमाधुर्य, छंद, भावनेची अभिव्यक्ती आणि काव्यात्मक प्रतिमा आहेत. या काव्यगुणांनी मराठी वाचकांची अभिरुची घडविण्यात भूमिका बजावली. कविता ही केवळ विचार मांडण्याचे माध्यम नसून तिच्यात ऐकण्यासारखा नाद, अनुभवण्यासारखी भावना आणि स्मरणात राहणारी शब्दरचना असते, याची जाणीव या परंपरेने दृढ केली. आजच्या मुक्तछंदप्रधान आणि प्रयोगशील कवितेच्या काळातही या काव्यगुणांचे महत्त्व कमी झालेले नाही.

मात्र आजच्या सामाजिक वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर रविकिरण मंडळाकडे चिकित्सक नजरेने पाहणेही आवश्यक आहे. आजचे मराठी साहित्य दलित अनुभव, स्त्रीजीवन, ग्रामीण वास्तव, आदिवासी समाज, श्रमिकांचे प्रश्न, राजकीय संघर्ष, सामाजिक विषमता आणि बदलत्या अस्मिता यांना मोठ्या प्रमाणात अभिव्यक्त करते आहे.

 त्या तुलनेत रविकिरण मंडळाचे भावविश्व अधिक व्यक्तिकेंद्री आणि सौंदर्याभिमुख होते असे माझे मत आहे. त्यामुळे त्यांना आजच्या साहित्याचे आदर्श मानण्याची गरज नाही. 

परंतु आजच्या निकषांवर ते अपुरे वाटतात म्हणून त्यांचे ऐतिहासिक योगदानही नाकारता येणार नाही. 

प्रत्येक साहित्यिक चळवळीचे मूल्यमापन तिच्या काळाच्या संदर्भात आणि तिच्या पुढील परिणामांच्या संदर्भात करणे अधिक न्याय्य ठरते.

याच ठिकाणी रविकिरण मंडळाचे आजचे खरे महत्त्व दिसते. त्यांचे साहित्य आजच्या समाजाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी आवश्यक नाही; पण मराठी आधुनिकतेचा इतिहास समजून घेण्यासाठी आवश्यक आहे. आधुनिक मराठी कवितेचा प्रवास हा एका दिवसात घडलेला नाही. परंपरा, भावकाव्य, रोमँटिसिझम, सामाजिक वास्तव, प्रयोगशीलता, दलित आणि स्त्रीवादी साहित्य अशा अनेक टप्प्यांतून तो विकसित झाला. त्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे रविकिरण मंडळ. त्यामुळे आजच्या तरुण वाचकाने त्यांना अनुकरणासाठी नव्हे, तर मराठी कवितेची उत्क्रांती समजून घेण्यासाठी वाचले पाहिजे.

रविकिरण मंडळाकडे पुन्हा पाहण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे आजच्या डिजिटल युगातील वाचनसंस्कृती. वेगवान माध्यमे, लघुरूपातील लेखन आणि तत्काळ प्रतिक्रिया यांच्या काळात कविता अनेकदा ‘विचार’ किंवा ‘संदेश’ यापुरती मर्यादित होते. रविकिरण मंडळाची कविता आपल्याला शब्दांच्या नादाचा, लयीचा, भावनेचा आणि सौंदर्याचा स्वतंत्र अनुभव घेण्याची आठवण करून देते. आधुनिकता स्वीकारताना काव्याचे हे मूलभूत सौंदर्य हरवू नये, अशी अप्रत्यक्ष जाणीव त्यांच्या पुनर्वाचनातून मिळू शकते.

म्हणूनच आज रविकिरण मंडळाचे स्थान ना अंधगौरवाचे आहे, ना उपेक्षेचे. त्यांच्यातील कालबाह्य गोष्टी निःसंकोचपणे बाजूला ठेवून, त्यांच्या कवितेतील भाषिक सौंदर्य, गेयता, भावसंवेदना आणि मराठी कवितेच्या आधुनिक वाटचालीतील योगदान यांचा नव्याने विचार करायला हवा. 

 या मंडळाकडे पुन्हा लक्ष वेधणे ही केवळ कानेटकरांच्या  कोवळ्या वयातील साहित्यिक आठवण नाही; ती साहित्याच्या इतिहासाचे पुनर्वाचन करण्याची निमंत्रणासारखी गोष्ट आहे. 

रविकिरण मंडळ आज जिवंत साहित्यिक चळवळ म्हणून अस्तित्वात नसले, तरी मराठी कवितेच्या स्मृतीत आणि तिच्या आधुनिकतेच्या प्रवासात त्यांचे स्थान अजूनही महत्त्वाचे आहे. मराठी साहित्य विशेषतः काव्याबद्दल आस्था असलेल्या वाचक आणि लेखक यांनी रविकिरण मंडळाची जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे.

अरुण कानेटकरांकडे आठवणी आणि अनुभवांचा खजिना आहे. वसंतराव कानेटकरांचा सहवास, कवी गिरीश यांचा वारसा, अनेक  मराठी साहित्यिक आणि कलाकार यांची जवळीक, स्नेह यांची मोठी शिदोरी आहे.

 लेखात संदर्भासहित जोडलेली  छायाचित्रे दुर्मीळ  आहेत.

कानेटकरजी  असेच लिहित राहा.

चंद्रशेखर कर्वे.