माझी कच्छला जाण्याची ही  तिसरी वेळ.

‘कच्छ देखा, मगर बहोत कुछ नहीं देखा.’ 

असा अनुभव आला.

सुरुवात झाली ती एका स्वप्नाने. ३४ कि.मी.चा एकेरी, अरुंद, सरळ, समांतर, एकही वळण नसणारा, खाचखळगे नसलेला ‘Road to the Heaven.’

 ह्या रस्त्यावर मनसोक्त फिरायचे – हात लांब केले तर जणू हाताला अथांग मीठसागर लागेल! त्या मीठसागरात उगवता, मावळता सूर्य बघायचा. रात्री चंद्राच्या शीतलतेत चमचमणारे ‘मीठ-हिरे’ डोळ्यांनी मनसोक्त वेचायचे. 

पण – पण – निसर्गापुढे हतबल. अती पाऊस झाल्यामुळे  या वेळी रण तयारच नाही झाले. 

धोलाविराचा सूर्योदय, सूर्यास्त अप्रतिम – पाहिला – पण पाण्यात, रणमध्ये नाही.

ह्या रस्त्यावरून चालताना हमखास रामेश्वरम ते धनुषकोडी रस्त्याची आठवण होते. फरक हा, की रामेश्वरमचा रस्ता हिंदमहासागरातून जातो; तर स्वर्गीय रस्ता कच्छच्या उथळ सरोवरातून जातो. खालील जमीन सपाट, पाण्याची खोली अगदी २ इंच ते ५-६ फूट इतकीच. ह्या अथांग पाण्याचे,  त्यावरून चालता येते असे रण तयार होते,  ह्यावर विश्वास बसत नाही. अशा तळ दिसणाऱ्या पाण्यात असंख्य रोहित पक्षी एका पायावर, एक पाय दुमडून, थव्या-थव्याने आपले लाल पंख पसरवत क्षितीकडे झेप घेतात ते दृश्य अवर्णनीय.

महाकाय रण तयार झाले नसल्यामुळे आता चौथ्यांदा कच्छ बोलावणार हे निश्चित. तिथले जाणकार सांगतात हा अनुभव घेण्यास मे महिन्याच्या रणरणत्या उन्हात यावे. 

रण पाहून झाले, की साहजिकच पाऊले वळतात ती धोलाविराची हडप्पन संस्कृती बघायला. हजारो वर्षांपूर्वीची  – कदाचित १०००० वर्षांपूर्वीची आधुनिकता पाहून उघडलेला जबडा उघडाच राहतो! राजा ते रंक घरे वेगळी, सर्वात उंच जागी राजा, मंडलिक यांचे महाल. त्यानंतर कामाच्या कचेऱ्या, मग प्रधानांची वस्ती व सर्वात खालच्या बाजूला कामगार. पाणी वाचवा, पाणी जिरवा ही शिस्त, सांडपाणी वाहण्याची अचूक क्षमता. शौचकूपे व मैला वाहून जाण्याची सोय, चिऱ्यावर चिरे रचून बांधकाम, विहिरीतून पाणी उपसण्यासाठी केलेली मोट बांधणी, इतकेच नाही तर विहिरीतील पाणी शुद्ध करण्यासाठी पाण्याच्या ओघावर गरगर फिरणारा दगड,  शॉवर बाथचीही सोय. गोल गरगरीत जाती, उखळी, कोरीव कमानी, किती पाहावे आणि किती नाही असे होते. त्या काळी टणक दगड कसे कापले असतील, कोरीव काम कसे केले असेल, एकसंध कसे जमवले असेल ह्या प्रश्नांना  उत्तर नाही. हे सारे बघताना विचार येतो आपली प्रगती चालू आहे का अधोगती! 

हडप्पन संस्कृती बघायला मात्र सकाळी सातच्या ठोक्याला प्रवेशद्वारी पोचायचे, पाण्याची बाटली व टोपी तर हवीच;  नाहीतर विराण दगडांच्या देशात भर उन्हात आपलं काही खरं नाही. हडप्पन संस्कृतीचे अवशेष, मिळालेली मौल्यवान रत्ने, दागदागिने, भांडीकुंडी सध्या दिल्लीत आहेत. मोठा संग्रह  तयार झाला, की ह्या वस्तू येथे आणण्यात येतील. तेथे काय सापडले आहे याची अल्पशी कल्पना यावी यासाठी एक  छोटेखानी संग्रहालय उभारले आहे.

   पुढील भटकंती फोसिल पार्क. वाळूत दडलेली झाडे, शंख, शिंपले. कालांतराने वाळूचे, झाडांचे दगडात रूपांतर होते तरी त्यांचे अस्तित्व जाणवते. एका ठिकाणी तर तंबोरासदृश  आकार नजरेस पडतो.

   मग बोलावले ‘बनी गवताळ प्रदेशाने.’ आशिया खंडातला सर्वात मोठा गवताळ प्रदेश : सात मुंबई मावतील इतका मोठा! 

स्थानिक व स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध. सुकलेली, भेगा पडलेली जमीन, खुरटे गवत, बाभळी, मिसवाकची मुबलक झाडे, अध्येमध्ये लहान मोठे जलाशय. रस्ता नाहीच! वाटाड्याची नितांत गरज, तसेच सोबतीला पक्षितज्ज्ञ, निसर्गतज्ज्ञ हवाच.

हजारो नाही; तर लाखो पक्षी सर्वत्र पंख पसरून विहरत होते.

सारस पक्षी

करड्या रंगाचे मोठ्ठाले, स्थलांतरित.