विठ्ठल कवी आणि चित्रकाव्यबंध

विठ्ठलाने अलंकार, वृत्तं आणि कथांनी कवितासुंदरी सजवली. त्याने चढवलेले आणखी एक काव्यलेणे म्हणजे चित्रकाव्य.
एखाद्या वस्तूची, विषयाची, आकृतीची मनात कल्पना करून त्या कल्पनेला अनुरूप अशी शब्दरचना करणे –विवक्षित 
वर्ण ठरावीक ठिकाणी आणणे आणि ती शब्दरचना चित्ररूपात रसिकांपुढे ठेवणे याला कृत्रिम काव्य समजलं जात असलं तरी विठ्ठलाची नवीन काही देण्यामागची धडपड थक्क करून जाते.
चित्रकाव्यबंधाचा अर्थ अगदी सोपा आहे; पण रचना अवघड आहे. बंधनात असलेलं काव्य ते बंधकाव्य. काव्यरचनेचं वृत्त, काही अक्षरांची होणारी नियमित आवृत्ती यांमुळे काव्याला सौंदर्य प्राप्त होतं. शब्दवेडा कवी विठ्ठल नवनवीन शब्दांची वृत्तबद्ध गुंफणच नव्हे तर चित्रणही करत असे. या भागात आपण विठ्ठलाचे काही चित्रकाव्यबंध पाहू या.
१)द्वादशदल कमलबंध – १२ पाकळ्यांची कमळाकृती. २१ अक्षरी मोठं वृत्त – स्रग्धरा.
चाल : ध्याये नित्य महेशम्/६८/१७

नाटोपे कृष्ण काळा, कुटिल अघमळा
कैं न लिंपे विटाळा
चोरीचा त्यासि चाळा, गवळणि अबळा
मोहिल्या चक्रचाळा
घाली मंदारमाळा अजगर बगळा
मारिला काग काळा
त्या नेदी राजबाळा कवण करि बळा त्कार पाहो नृपाळा?
चालीत म्हणताना लक्षात येईलच – दर सातवं अक्षर ‘ळा’ आहे. इथे बंधन आहे वृत्ताचं आणि अक्षरांचं. चालीत म्हणताना कधीकधी अक्षर तोडलंही जातंय – चवथ्या ओळीत कवण करि बळा… त्कार असा टवका उडाला आहे; पण हे बंधकाव्यात क्षम्य आहे.
विठ्ठलाला असा शब्दचातुर्याचा नाद होता आणि त्याने स्वतःसाठीच अवघड मानकं ठरवली.
‘च्छा’ हे जोडाक्षर स्रग्धरेतच कसं गुंफलं आहे बघा
…६८/१९
श्रीवत्साचे यदृच्छा पदक धरि उरीं वर्तताहे स्वइच्छा
सोंगें घे कूर्ममच्छादिक बहु कपटी राज्यभोगीं अनिच्छा
कंठीं मंदारगुच्छावळि मणि मुकुटीं वेष्टिता केकिपिच्छा
दुष्कर्में सर्व आच्छादुनि यश मिरवी हे जयाची चिकिच्छा
द्वादशकमल बंध का म्हणायचं? यति असलेल्या अक्षरावर एकच अक्षर १२ वेळा येत आहे.
यति असलेलं अक्षर मुख्य धरून त्याची प्रतिष्ठापना मध्यभागी करायची आणि बाकी ओळी १२ पाकळ्यांमध्ये लिहायच्या.

(चित्रं त्या-त्या ठिकाणी जोडली आहेत.)

२)असाच आठ पाकळ्यांच्या मांडणीत गुंफलेला पंचचामर वृत्तातील अष्टदल कमल बंध. ९२/३१

अनंग जाळिला भवें मग स्वभूसि वैभवें
सुतप्रदान शांभवें दिलें तया मनोभवें
शरासनीं स्वसंभवें क्षुरप्र योजिलें जवें
प्रपंचचामरा जवें विजीति दूत लाघवें
आठव्या अक्षरावर येणाऱ्या वे वर यति येत आहे. वे हे अक्षर मध्यभागी ठेवून याचाही सुंदर चित्रबंध रेखाटला आहे.

३)पट्टिश बंध. पट्टिश हे पट्ट्यासारखं जुनं अस्त्र आहे. ८५/२७

कृष्णाची थोर सेना पसरली गगनासारिखी पाहवेना
पृथ्वीछाया दिसेना दशशतवदना भार तो साहवेना
इथे शेषाचं वर्णनही दशशतवदन असं करून बंधात चपखल बसवलं आहे.

४)  व्यजनबंध ९६/१२

व्यजन म्हणजे पंखा! शार्दूलविक्रीडित वृत्त पंख्याच्या आकारात बसवलं आहे.

वज्रांगें सधटें महाबळकटें वीरांकरीं कांबिटें
बाणाचीं तकटें मुखें पसरटें ताटें निघोटें निटें
टे हे अक्षर पंख्याच्या कळीत बसवून बाकीचा शब्दडोलारा उभारला आहे.

५)चामर किंवा चवरीच्या आकारातील बंध. इथेही स्रग्धरा वृत्त आहे आणि चामराची कळ आहे ‘गी’ ९०/२२

वैदर्भी कोमलांगी युत जडितनगीं दिव्यरत्नें अनेगी
जैसी गंगा प्रयागीं गवसित अपगी सागरा जाय वेगीं
तशी ओढीनं श्रीकृष्णाच्या भेटीला रुक्मिणी निघाली आहे.

६)मालाबंध हा अतिशय अवघड प्रकार.    माळिणी  दोऱ्यातून गाठी मारत माला तयार करतात तसा हा बंध. वृत्त आहे वसंततिलका. ९३/३६

विश्वासली विजुसमद्युति हेमकांती
उद्बोधली उडुधवप्रतिमा वसंतीं
अग्रें निकी असि निरीक्षिलि नारि आली
हर्षें सती हरिस लुब्धलि माळ घाली.
यात पहिलं अक्षर आहे तेच तीन अक्षरं सोडून येतं. उ – उ, अग्रें असि, हर्षें हरि,
तसंच तिसरं अक्षर तीन अक्षरं सोडून येतं..
ओळींतील दहावं आणि शेवटचं अक्षर सारखं आहे.

७)भुजंगप्रयातातील अश्वबंध देखणा आहे. ९६/१०

तुरंगी कसे वीर शोभेति भारी
करी हातयंत्रें धनुर्बाणधारी
कुरंगाकृती वीर शोभेति भारी
शिरीं आतपत्रे तनुत्राणधारी

अशा विविध बंधांखेरीज विठ्ठलाच्या काव्याचा आणखी एक विशेष म्हणजे जुन्या कथांचे संदर्भ असलेल्या रचना २९/८

एखाद्या गोष्टीवर पाणी सोडणे म्हणजे त्याग करणे हाही वाक्प्रचार विठ्ठल द्रौपदी वस्त्रहरण प्रसंगी काव्यात गुंफतो. (१७९)

जनानिमित्य या धनें भुमीस तोय सोडणें

हातात नाही दमडा आणि घ्यायला चालला कोंबडा – अशी एक ग्रामीण म्हण आहे. तशाच अर्थाने द्रौपदी वस्त्रहरण प्रसंगी (१९०/१३०) दुर्योधनाला कावळ्याची उपमा देत कवी म्हणतो

वायसास काय प्राप्त राजहंसनायिका

१७७/११गंगास्नानानें पुण्यप्राप्ती व्हावी यासाठीं लोक दूरवर जातात. एखादा आळशी असा असतो, त्याच्या जवळ गंगेचें पात्र येते आणि स्नानाचा लाभ घडतो.
‘मला पैसाअडका नको, मला धर्माला भेटायचं आहे,’ साश्रू नयनांनी केलेल्या या नाटकाला फसून विदुर धर्माकडे, सुयोधनाला तुझी फार आठवण येत आहे हे सांगायला जातो.
विदुर स्वतः आपल्या घरी चालत आलेला बघून धर्माचा आनंद गगनात मावत नाही. ‘आळशावर गंगा लोटली’ ही म्हण खुबीने गंगेचे गौतमी हे नाव कामदा वृत्तात खोवून, बोलण्यात घरगुती स्वागताचा बाज ठेवून
धर्माचा अत्यानंद व्यक्त केला आहे.

धर्मजी म्हणे काय गौतमी
आळसी तया प्राप्त आश्रमीं

१६२/१६

ज्याची हो पयसीं विदग्ध रसना, तो तक्र फुंकोनि पी

दुधानं जीभ ( विदग्ध – पोळलेली रसना- जीभ) भाजली की ताकही फुंकून पितात याचं शार्दूलविक्रीडितात सजवलेलं हे रूप मजेशीर वाटतं.
१६२/१६ (शार्दूलविक्रीडित)

कस्तूरींत पलांडु जैं उपजला तो काय हो आपुला…

कस्तुरीत कांदा निघाला त्याला आपला मानू नये… इथे पलांडुला एक ठेच लागते. संस्कृत पंडित असल्याने त्यांच्या काव्यात अवघड संस्कृत शब्द वरचेवर येतात; तत्कालीन मराठीतले काही शब्दही अवघड वाटतात. अशा शब्दांवर अडखळायला होतं.
अहंकाराने रावण म्हणतो (३७/९)

दुर्गा गणेश गुह नंदि शिवःसभेला
कैलास म्यां भुजबळें श्लथरूप केला

श्लथरूप म्हणजे गलितगात्र.

२४/१९ अहल्या ब्रह्म्याची बुज रघुपती मानससुता

बूज ठेवणेचा अर्थ मान राखणे असा होतो. विठ्ठल ‘समज’ या अर्थी हा शब्द उपयोजितो.
पराग या फुलांशी संबंधित शब्दाचा आणखी एक अर्थ ग्रहण असाही आहे हे विठ्ठलाच्या प या अक्षराच्या अनुप्रासाच्या आग्रहामुळे लक्षात येतं.
२४/२५

परम पर्वणि सूर्यपरागिंची विशद पुण्यकथा परिसा तिची

सूर्यपराग म्हणजे सूर्यग्रहणाची वेळ साधून इंद्र ‘टपकला.’

उलथा याचा अलीकडच्या काळातील अर्थ उलथून टाकणे असा होतो. पण

‘मराठी मी पद्यें करुनि रचितों शुद्ध उलथा’

अशी त्याची भूमिका आहे. उलथा म्हणजे भाषांतर.
१९/४०_४१
जनकाला मिळालेल्या पेटीत काय आहे,
मालिनीत गुंफत विठ्ठल सांगतो

उघडित मग पेटी त्यांत पंचाब्दकन्या

पाच वर्षांची मुलगी ती कशी आहे? कुसुमधनुषमूर्ती – कुसुमधनुष म्हणजे मदन. मदनासारखी सुंदर!
२०/४६ जनकाला भेटण्यासाठी परशुराम येतो तेव्हा

बैसविले मुनि विष्टर देउनि

शब्दकोशात अर्थ सापडला तो : पंचवीस दर्भांची अग्रे खाली करून डाव्या हाताकडे पीळ घातलेली दोरी म्हणजे विष्टर.
११९/३१ कंबरपट्ट्याला सुरशना – शब्दशः सुंदर दोरी असा शब्द ते शार्दूलविक्रीडितात बसवतात.

केयुरांगद कुंडले सुरशना हस्तांबुजीं आयुधें

१२२/४७
श्रीकृष्ण रुक्मिणीचा विवाह अगदी मराठमोळ्या पद्धतीने लावत

वोहरांकडुनि घेवविताति नावें…

वोहर म्हणजे वधुवर – त्यांना नावे घ्यायला सांगतात. हा स्थलविपर्यास मजेशीर ठरतो.
२०/५४

राजाज्ञा मुकुटीं तुरंबुनि गणीं गंतव्य केलें असे…

मस्तकाला लावून स्वीकार करणे याला तुरंबुनि हे क्रियापद शार्दूलविक्रीडितात बसवण्यासाठी यथायोग्य योजलं आहे.

लंकाप्राप्ति मरीचिला करुनियां संरक्षिलें अध्वरा

असं कौतुक वाचताना हा अध्वर कोण असा प्रश्न पडू शकतो. अध्वर म्हणजे यज्ञ (२२/६)
२६/३५ गौतम ऋषी अहल्येला उःशाप देताना म्हणतात,

‘श्रीरामांघ्रिसरोजरेणु जडतां पूर्वस्थिती पावशी’

अंघ्रि म्हणजे पाय. सरोज म्हणजे कमळ रामाच्या पदकमळाच्या धुळीच्या स्पर्शाने तुला पूर्वस्थिती प्राप्त होईल… शाब्दिक कसरती, ज्ञान आणि वृत्त यांची ही गुंफण
२७/४४ मनश्चंद्रमा अर्यमा नेत्र ज्याचे… असा राम… अर्यमा म्हणजे सूर्यासारखा तेजस्वी
३१/१७
श्रीरामाच्या पदस्पर्शाने पाषाणदेही मुक्त झाली. पाषाणदेही म्हणजे अहल्या.
उपलयुवति असा सुंदर शब्द कवीने मालिनी वृत्तात योजला आहे. उपल म्हणजे दगड.
३०५/१७ अनंताचे तल्पीं – पलंगावर – पहुडलेला श्रीकृष्ण…शिखरिणीत अचूक खोवलेला शब्द. द्रौपदी स्वतःला चकोर म्हणत श्रीकृष्णाची आळवणी करताना म्हणते, (३०५/१९)‘तवकरमयूख’ प्रसविणे… तुझे हस्तकिरण मला दिसतील असं कर.
स्वतःचं शब्दप्रावीण्य दाखवणं एवढाच विठ्ठलाचा हेतू होता असं अजिबात वाटत नाही. तो पंडित होता, शब्दांच्या नावीन्यपूर्ण उधळणीतून आपली कविता सजवून रसिकांसमोर ठेवणे हा त्याचा प्रामाणिक प्रयत्न होता असेच वाटते.
वस्त्रहरण प्रसंगी साड्यांच्या वर्णनात विठ्ठल चांगलाच रंगतो — तेही शिखरिणी वृत्तात. बिडौजा हा शब्द पुन्हा संभ्रमात टाकतो… (३०७/३२) बिडौज म्हणजे इंद्र. इंद्राणी, हत्ती, देव यांची चित्रे रेखलेल्या साड्यांचं वर्णन करताना तो रंगतो. तेही ज्ञानप्रदर्शन न वाटता, प्रसंग रंगवताना सुचेल ते ते लिहून टाकतो असं वाटतं.
देव भक्तांसाठी धावून येतो हे सांगतानाही हा शब्दखेळ चालू राहतो.
२५६/१,२
‘नामा शिंपी’ आणि सावता ‘वाफे शिंपी’ असा शिंपीचा द्व्यर्थ मांडतो आणि पुढे या शिंपी बरोबर
दासीजनीच्या कुडचुली भाणवशा लिंपी रे म्हणतो.
२२७/३४

स्वेदोदकें करुन पिच्छल आंग बाई

हे वाचताना ठेच लागते. पिच्छल म्हणजे चिखलाने माखलेलं.
२२६/३०
रसमंजरीत वित्तमात्रोपाधि सामान्य नायिकेचे वर्णन करताना कवी म्हणतो

आनंदाश्रुजळें त्यजी घडिघडी धमिल्लमाला छळें