सूर्यप्रकाश अंतातें 

न पावे दृष्टिगत् दुरी।

चित्प्रकाशीं मती धांवे 

पुढें त्या तो तसा असे ॥२७८॥

हे तो गुरू पापतरू म्हणावे

अंधासवे अंध तसे गणावे

हे प्रीति रामीं गुरू तोच साच

श्रुत्यर्थ इत्यर्थ असे असाच

 उपजातीमधून पोताचा (मशालीचा) दृष्टान्त देत म्हणतात, 

आली जरी कष्टदशा अपार

न टाकिती धैर्य तथापि थोर

केला जरी पोत बळेंचि खाले

ज्वाला तरी ते वरती उफाळे

कावळे आणि हंस यांच्या दृष्टान्तातून लाचार आणि मानी माणसांतील भेद ते चपखलपणे समजावतात. उष्ट्या अन्नावर झडप घालणारे लाचार कावळे आणि तेजस्वी हंस यांच्या रूपकातून मनुष्यस्वभावाकडेही निर्देश केला जातो. 

उच्छिष्ट ताटांतिल अन्न सांचे

धुतां जळीं त्या मग वायसांचे

समूह तें घेउनि तृप्त जाती

न पाहती ते शुक हंस जाती|३८(द्वारकाविजय २ सर्ग/३८

उपेंद्रवज्रा वृत्तात सु+उपराम = सूपराम – चांगला मृत्यू – असा चातुर्यपूर्ण संधी करून दशरथाच्या मृत्यूची बातमी देतात.  वाचकांच्या मनात रामा आणि सूपरामा यांचं यमकही  ठसतं. 

पिता सुखी कीं म्हणतांचि रामा

रडोनि त्या सांगत सूपरामा

रडे अहो रामहि लोक–रीती

स्त्रिया पुन्हा शोक महा करीती||

शालिनी वृत्ताचे गण मततगग 

यात  सुरुवातीची पाच अक्षरे गुरू असतात. अशी रचना हे अवजड धनुष्य पेलण्यासारखं;  पण या वृत्तातही त्यांनी अनेक रचना केल्या आहेत. वानगीदाखल दोन रचना

 ( चाल : टेंबे स्वामिकृत घोरात्कष्टात्) 

सीता हेतू| क्लेश आद्यंत रामा|

एवं लोकीं| दुःखमूळाच रामा|

थोरां थोरां| कष्ट यांच्याचि संगें|

दावी ऐसें| राम सीता – प्रसंगें ॥१७||

राम – भरत भेटीच्या वेळी भरताची शोकाकुल आणि संतप्त अवस्था या वृत्तयोजनेमुळे मनाला सहज भिडत जाते. जहाजातला ज आणि जगदंबेतला ज यांची वृत्तातली गुंफण चमत्कृतिपूर्ण ठरते. 

दिग्विजयावेळचं  वर्णन रथोद्धता (रनरलग) वृत्तात मांडतात. 

गोपुरें उपरमाडिया सभा

हेम–कुंभ वरि देति यास भा

मंदिरीं सुर–गृहीं ध्वजाचि या

साउल्या निबिड नित्य ज्यांचिया ॥२७॥भा. रा.३

रामजन्माला स्वागता  (रनभगग)  वृत्ताने त्यांनी नटवलं आहे. 

बुंग बुंग रवतुंग मृदंगीं

संग संग नटती स्वहृदंगी

अंगभंग बहु दाविती रंगीं

रामरंग सुख सिंधुतरंगीं|

( द्वारकाविजय ४ सर्ग)

एरवी भारदस्त, संस्कृताचा प्रभाव असलेली रचना करणारे वामन पंडित याच वृत्तात गलुलावली (गरुडावरी), साकल, खोबलेसारखे बोबडे बोलही गुंफतात. श्रीकृष्णाचं लहान मुलांत मूल होणं चालीवर वाचायला गोड वाटतं. साहित्यातील विविध रसांमध्ये हा मधुर रसही पाझरतो. 

बोबडी करुनि दाटुनि वाणी बोलतो परम–कौतुक–बाणी बाळ बोलति तसेंच हरी तो बोलतो गृहिणि–चित्त हरीतो ॥२०॥

उचचि नावद–साकल खोबलें खजुल देउनि गाय बलें बलें

बसुनियां मग तूं गलुलावली मजपुलें उलबीं बलि वावली ॥२१॥

चालीलिया देइन गोल गोला गोलांबिया देइन फालफाला

मी ईहुनी आवलतों खलें कीं ऐसा हली खेलवि लेंकलें कीं ॥२२॥ (द्वावि३) 

 एखादं तत्त्व सांगताना भुजंगप्रयाताची (यययय) सुटसुटीत रचना सुयोग्य ठरते. बारा अक्षरी सोप्या वृत्तात रज्जूसर्प न्याय ते विशद करतात –

(चाल मनाचे श्लोक) 

जिये दृष्टिनें रज्जुचा सर्प केला

तिने दोर देखूनि तो नाशियेला

करें निर्मिलें तें करें भग्न व्हावें

तसें काळ कर्तृत्व काळेंचि जावें 

भामाविलासात सत्यभामा ‘महाक्रोध दावीत’  असतानाचे वर्णन – द्रुतविलंबित वृत्तातून (नभभर)  रौद्ररस साकारत नाट्य उभं केलं आहे. 

गडबडां धरणीवरि लोळते 

वदवती न कवीसही लोळ ते

रडत मूर्च्छित होय घडीघडी 

पवन निश्चळ नेत्र न ऊघडी

अलक हार गळ्यांतिल तोडिते

कुरळ केश मुखावरि सोडिते

कर-युगें उर मस्तक ताडिते

वसन आणिक कंचुकि फाडिते||

याच वृत्तात वीचितरंग न्यायाची पूर्णपणे विरुद्धार्थी रचनाही तितक्याच चपखलपणे बसवली आहे. लौकिक गोष्टींच्या पलीकडे असलेले हे विश्व! समुद्र आणि लाट दिसायला वेगळे दिसले तरी ते मूलतः एकच! 

तरि समुद्र – तरंग जळीं मुरे| 

मग दुजेपण त्यांत कधीं नुरे

मन मुरे स्वचिदात्मपणीं जरी|

कळणियांत तयांत नुरे उरी॥

 (ब्रह्मस्तुति चरण १, भाग१) 

सर्वे गुणाः कांचनम् आश्रयन्ते या सुभाषिताचं रूपांतर करताना वंशस्थाच्या (जतजर) प्रत्येक ओळीतील बारा अक्षरांमध्ये तिरकस छटा देत ते जनरीत दाखवून देतात.   

इंद्रवंशा (ततजर) वृत्तातून दीर्घकाळाने भेटलेल्या रामरायाचं स्वागत करणाऱ्या स्त्रियांचं चित्र रेखत आनंदरसाचा शिडकावा केला आहे. यात काळे बहु म्हणजे खूप काळा असा अर्थ नसून खूप काळाने असा अर्थ अभिप्रेत आहे. 

देखोनि काळें बहु राघवास त्या|

त्या पाहती टाकुनियां गृहा सत्या|

ज्या सुंदरी वेंधति मंदिरोपरी|

पुष्पे बहू वर्षति हो परोपरीं||३०|| भारा ३)

शिक्षणानेच पुरुषांना शोभा येते हे सांगताना सांगोपांग नटलेल्या पुरुषाचं चित्र रेखतात आणि तो हा नव्हेच अशी शाब्दिक काट मारत खरं सौंदर्य कशात आहे ते वसंततिलकेतून  (तभजजगग) उलगडतात. 

सद्रत्न हार मणि ताइत बाहु-दंडीं

कीं स्नान चंदन फुलें आणि लांब शेंडी

यांनीं खरी घडतसे पुरुषा न शोभा

वाणीच भूषण सु-शिक्षित शब्द– गर्भा

इथे आणि व सुशिक्षित या शब्दांमुळे गण चुकले आहेत; पण अर्थाला प्राधान्य असल्याने अशा चुका गौण ठरतात. 

रुक्मिणी श्रीकृष्णाला पत्र पाठवून त्याच्यावर तिचं मन गेलं आहे हे कळवते. हे खरंतर प्रेमपत्र! पण वसंततिलकेतील या प्रेमपत्रात ती म्हणते

आराधिला जरि गदाग्रज म्यां अगण्यें

पूर्तेष्ट दत्त नियमादि बहूत पुण्यें

येऊनियां करिं धरीं मज चक्र-पाणी

चैद्यादि दुष्ट हरि हे न धरूत पाणी

या प्रेमपत्रातील पूर्त नियम म्हणजे लोकोपयोगी कार्य

(वापी कूल तडागादि, देवतायतनानि च।

अन्न प्रदानमाराम: पूर्तमित्यभिधीयते।।)

 इष्ट म्हणजे यज्ञयाग, 

(अग्निहोत्र तप: सत्यं वेदनां चैव पालनम्।
आतिथ्यं वैश्वदेवश्च, इष्टमित्यभिधीयते।।) 

दत्त म्हणजे देणे-दान 

रुक्मिणी पत्रिकेतून अशा कामांचंही महत्त्व वामन पंडित ठसवतात. 

 मालिनी (ननमयय) वृत्तातून  भावनांचा प्रकर्ष साधला जातो. वामन पंडितांनी मालिनी वृत्त विविध रसांसाठी उपयोजिलेलं दिसतं. 

भरतभावात भरत कैकेयीची कानउघाडणी करत म्हणतो, 

न कळत पतिताचें खादलें अन्न वोकीं

तरि पतित नव्हे तो पाप–रूपे अवो कीं|

म्हणुनि उदरिं तूझ्या देह हा जन्मला गे

त्यजिन तरि मला हें पाप तूझें न लागे ॥१०॥

क्रोध व्यक्त करण्यासाठी योजलेलं हेच मालिनी वृत्त 

नृसिंहावताराच्या वर्णनात रौद्ररस स्रवतं. 

पसरट मुख मोठें

आंत दाढा कराळा

परम चपळ जिव्हा 

खड्ग जैसा निराळा

नयन-युगुल जाणों 

तापले हेम – पाणी

बहु भुज नख शस्त्रे 

देखिला चक्रपाणी||६१

हेच वृत्त प्रसंगी करुण होतं

पद – युग मृदु जें कां पल्लवां तुल्य वाटे|

तदपि तुडवि कांटे दंडकाऽरण्य – वाटे|

स्मरत चरित त्याला ठेउनी तोचि ठेवा|

गमन करि मनीं ते लोक हो पाय ठेवा ॥१९॥

आणि कधी बीभत्सही होतं

मलिन रुधिर – मांसावेगळें हाड दैवें

अवचट मिळतां तें श्वान संतोष पावे

क्षुधितहि गज–हंता जंबुकातें न मारी

अवसरि समजावी क्षुद्रता आणि थोरी||

पंचचामरासारख्या जोरकस वृत्तात (जरजरजग चाल : रावणरचित शिवतांडव)

कर्मतत्त्वाचं निवेदन ठाशीव केलं आहे. 

शिखरिणीमधून (यमनसभलग)

लोकां सांगे ब्रह्मज्ञान अशा भोंदू गोसाव्यांपासून दूर राहण्याचा इशारा वामन पंडित देतात. 

मुखें ब्रह्मज्ञाना

कथिति कर जोडोनि सकळा 

जगा दावीती ते 

कुशळ कविता गायनकळा 

स्वयें आशाबद्धें 

सततचि धनालागिं यजिजे 

नव्हे ते गोसांवी 

विविध – जन – भोंदू समजिजे| 

पदें नाना ओव्या – 

विविध पथिंचे – श्लोक  शिकुनी

कथा कीजे तेणें 

धन मिळविती लोक ठकुनी

नसे प्रेमा चित्तीं 

अभिनष महा दाविति जना

असे हे गोसांवी| 

रहित समजा रामभजना 

स्फुट श्लोक ७,८

राम वनवासातून परतल्याचा आणि भरतभेटीचा आनंद पृथ्वीवृत्तातून (जसजसयलग) वर्णिला आहे. 

धरी भरत पादुका व्यजन चामरें विंजिती

विभीषण कपींद्रजे निज सुखें तयाच्या जिती

सुधाऽकर धरी मरुत्सुत सिताऽतपत्रा कृती

प्रवेश करि राघव स्वनगरीं पवित्राऽकृती ॥१९॥ अध्याय २-१९ भारा

जीवतत्त्व समजवण्यासाठी मंदाक्रांता (मभनततगग)  उपयोजिलं आहे. हा अवघड विषय चालीवर म्हणताना त्यातली गूढता थोडी सौम्य होत जाते असं वाटतं. 

नाडिद्वारा म्हणति फिरतो जीव हा तेथतेथें

देहामध्यें असुख सुख घे कारणें होति जेथें

एके काळीं नघडति तरी शीत – उष्णादि बाधा

तर्के ऐशा करुनि अणुता या स्वजीवासि साधा ॥४०॥

शार्दूलविक्रीडित आणि पुष्पक यमक असं अतिशय अवघड काव्य वामन पंडितांनी रचलं आहे. प्रत्येक यतिवरती अतिशय सुरेख अंत्यानुप्रास साधला आहे. 

राहे पडे हडबड

काळघन गडगड 

आटले हो तेधवां ॥५२॥ 

पहिल्या आणि तिसऱ्या चरणात १२ मात्रा, दुसऱ्यात १८ व चौथ्यात १५ मात्रा असतात असं काव्य म्हणजे आर्या. वामन पंडितांनी आर्येची शेवटची पंक्ती १८ मात्रांची केली आहे. 

(गोपाळकाला२६६) 

रे सहदेवा सत्वर 

पुष्कळसा आग्नि आण जाच कसा

जाळूं दे याचे कर, 

आम्हां हा सोसवेल जाच कसा

वामन पंडितांच्या काव्यातील अलंकार, यमके, वृत्तं यांची ही छोटीशी झलक. ओवीच्या एकसुरीपणातून बाहेर पडलेलं  काव्य काळानुसार चमत्कृतीपूर्ण होतं, आधी लिहिल्याप्रमाणे  काव्य फुलत जाण्याची ती एक सुंदर अवस्था होती, त्यात कृत्रिमता होती असं म्हणण्यापेक्षा रसिकांना अशा चमत्कृतीतून काही संदेश देणं,  आनंद देणं, पुढच्या कथाकाव्याची उत्सुकता निर्माण करणे हा उद्देश होता; त्यामुळे वामन पंडितांसारखा कवी मराठी काव्यरचनेच्या वाटचालीतला अमूल्य टप्पा आहे. वामन पंडितांच्या रचनांचा अभ्यास करून लेख लिहिताना माझी भूमिका महाभूतविवेक प्रकरणातल्या 

“सदैव सोम्येदमग्र आसीत्” 

इत्यादि घेउनी श्रुतिसिद्धार्थ 

नानापक्वान्नें करीत  श्रीविद्यारण्यमुनी ॥४॥

तेथें मी वाढपी झालों ॥ चौगुणें वाढुं लागलों ॥

श्रोतसमुदाय लागला डोलें ॥ आनंदानें ॥५॥

अशी आहे. जे वामन पंडितांनी लिहिलं ते माझ्या मतीने रसिकांपुढे वाढलं… येथे मी वाढपी झाले! 

वाचक समुदायाला आवडलं तर ते वाढप्याचं कौशल्य नसून रांधप्याचं आहे. 

इति अलम्|

सुषमा जोशी