अनिश्चितता

    भारतातील सुशिक्षित आणि उच्च कौशल्यप्राप्त तरुणांचे अमेरिकेसारख्या विकसित देशांमध्ये होणारे स्थलांतर (Brain Drain) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि बहुआयामी विषय आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या कार्यकाळात लागू झालेले कठोर आयात शुल्क धोरण आणि स्थलांतरितांविषयीचे बदललेले नियम यांमुळे हा मुद्दा जागतिक स्तरावर चर्चेत आला असला तरी, या स्थलांतराची मुळे भारतीय समाज, शिक्षण आणि अर्थव्यवस्थेतील काही मूलभूत समस्यांमध्ये खोलवर रुजलेली आहेत. यांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाचे कारण म्हणजे भारतीय समाजजीवनातील ‘अनिश्चितता’ . ही अनिश्चितता केवळ आर्थिक स्वरूपाची नसून, ती सामाजिक, राजकीय आणि व्यावसायिक स्तरांवरही अनुभवली जाते, जी नवीन पिढीला अधिक स्थिर आणि सुरक्षित भविष्याच्या शोधात देश सोडण्यास प्रवृत्त करते.

या अस्थिरतेचे एक सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे  महाराष्ट्रात चालू असलेल्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका.  मतदार याद्या, मतदानाच्या तारखा, आरक्षणाची टक्केवारी, मतमोजणीच्या तारखा या सर्व बाबतींत सर्व स्तरावरती गोंधळ व अनिश्चितता पाहायला मिळते.

जागतिक अर्थव्यवस्थेत भारताने माहिती तंत्रज्ञान , अभियांत्रिकी आणि आरोग्य सेवा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये कुशल मनुष्यबळाचा  एक मोठा निर्यातदार म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली आहे. अमेरिका हे भारतीय व्यावसायिकांसाठी नेहमीच एक प्रमुख स्थळ राहिले आहे. राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांनी ‘अमेरिका फर्स्ट’ या धोरणांतर्गत ‘H-1B’ व्हिसा नियमांमध्ये केलेले कठोर बदल, ‘डिफेंस प्रॉडक्शन ॲक्ट’ (Defense Production Act) चा मनमानी वापर आणि स्थलांतरितांबाबतचे एकूणच आक्रमक धोरण यांमुळे भारतीय विद्यार्थी व  अमेरिकेत नोकरीसाठी जाणारे भारतीय व निर्यात व्यावसायिकांमध्ये एक प्रकारची धास्ती आणि अनिश्चितता निर्माण झाली आहे.  अनेकांना अमेरिकेत आपले करिअर पुढे नेणे आता धोकादायक वाटू लागले आहे. 

ट्रंप प्रशासनाने चीन आणि इतर देशांवर लादलेले आयात शुल्क यामुळे जागतिक व्यापार आणि पुरवठा साखळ्यांमध्ये अस्थिरता निर्माण झाली. याचा अप्रत्यक्ष परिणाम भारतीय कंपन्या आणि त्यांच्या अमेरिकेतील शाखांवरही झाला. परिणामतः  नोकरीच्या संधी आणि व्यवसाय वाढीवर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले.

या धोरणांमुळे काही काळ स्थलांतराचा वेग मंदावला असला किंवा भारतीय तरुण पर्यायी देशांचा (उदा. कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, युरोप) विचार करू लागले असले; तरी अमेरिकेचे उच्च वेतनमान, जागतिक दर्जाच्या संशोधन संस्था आणि गतिमान उद्योग यांमुळे ते आजही भारतीय तरुणांसाठी एक आकर्षक केंद्रस्थान आहे. मात्र, या सर्व धोरणांनी स्थलांतराच्या चर्चेला एक ‘राजकीय’ आणि ‘धोरणात्मक’ किनार दिली आहे. या अनिश्चिततेचे बरेच प्रकार व आयाम आहेत;  त्यांतील काही महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे : 

१ अनेक उच्च-शिक्षित तरुणांना वाटते, की भारतात नोकरी आणि करिअरच्या प्रगतीसाठी केवळ गुणवत्ता पुरेशी नसते. ‘नेटवर्किंग,’ राजकीय किंवा सामाजिक ओळख (Connections) आणि कधीकधी वशिलेबाजी यांना गुणवत्तेपेक्षा अधिक महत्त्व दिले जाते. यामुळे पात्र उमेदवार मागे पडून अपात्र व्यक्तीला संधी मिळण्याची भीती कायम असते. 

२ वेतन आणि संधीतील विसंगती : अमेरिका, युरोप किंवा कॅनडामध्ये ज्या प्रकारच्या कौशल्यांसाठी लाखो रुपयांचे वेतन मिळते, त्याच कौशल्यांसाठी भारतात तुलनेने खूप कमी वेतन मिळते. उच्च शिक्षणावर केलेला प्रचंड खर्च आणि त्याला मिळणारे अत्यल्प ‘रिटर्न ऑन इन्व्हेस्टमेंट’ ही आर्थिक अनिश्चितता तरुणांना परदेशात नोकरी शोधण्यास प्रवृत्त करते.

३ रोजगार निर्मितीचा वेग : भारताची लोकसंख्या आणि उच्च शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या पाहता, अर्थव्यवस्थेत त्या वेगाने उच्च-गुणवत्तेच्या नोकऱ्यांची निर्मिती होत नाही. त्यामुळे स्पर्धा अधिक  आहे आणि नोकरी मिळण्याची/टिकवण्याची अनिश्चितता तीव्र आहे.

 ४ व्यवसायातील अस्थिरता : सरकारी नियमांतील क्लिष्टता, वारंवार बदलणारे कर-धोरण आणि प्रशासकीय अडथळे (Red Tape) यामुळे नव्याने व्यवसाय सुरू करणाऱ्या किंवा स्टार्टअप्समध्ये काम करणाऱ्या तरुणांना प्रचंड आर्थिक आणि कायदेशीर अनिश्चिततेचा सामना करावा लागतो.

५ विकसित देशांमध्ये सामाजिक सुरक्षा , आरोग्य विमा , निवृत्ती योजना आणि बेरोजगारी भत्ता यांसारख्या सुविधा अधिक मजबूत आणि विश्वासार्ह असतात. भारतात या सुविधा उपलब्ध असल्या तरी त्या सर्वांसाठी समान नाहीत आणि त्यांची अंमलबजावणी अनेकदा अनिश्चित असते. 

  तात्पर्य म्हणजे भारतीय तरुणांच्या दृष्टीनेअमेरिकेचे आकर्षण केवळ जास्त पगारापुरते मर्यादित नाही. ते ‘अनिश्चितते’च्या विरुद्ध ‘स्थैर्य’ , ‘निश्चितता’ आणि ‘समान संधी’ यांचा  शोध घेत आहेत. आपण एक समाज म्हणून यासाठी काय करणार आहोत याचे उत्तरदेखील सध्यातरी  अनिश्चितच आहे.