स्वप्ने, ध्येयनिश्चिती आणि पूर्तता यांचे महत्त्व आणि माझे सेवानिवृत्तीनंतरचे उपक्रम
हा विषय माझ्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचा आहे, म्हणूनच मी याबद्दल तुमच्याशी मनापासून बोलणार आहे.
आयुष्यातील कोणतीही मोठी उपलब्धी एका स्वप्नानेच सुरू होते. दुर्दैवाने, अनेक लोकांची स्वप्ने ही स्वप्नेच राहतात; कारण ती स्वप्ने मूर्त ध्येयांमध्ये बदलण्यासाठी ते कधीच प्रयत्न किंवा आवश्यक कृती करत नाहीत.
ध्येयाकडे वाटचाल करताना येणाऱ्या आव्हानांचा आणि अपयशांचा सामना करण्यासाठी तुम्हांला दीर्घकाळ टिकणारी स्व-प्रेरणा आणि चिकाटीची गरज असते; पण सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, जेव्हा तुम्ही एखाद्या ध्येयाच्या शिखरावर पोहोचल्याचा आनंद साजरा करत असता, तेव्हाच तुमच्या मनात त्याहून मोठे स्वप्न आणि नवीन ध्येय असायला हवे.
यशाचा खरा अर्थ एका शिखरावरून दुसऱ्या उंच शिखराकडे सततची वाटचाल हा आहे – अर्थात, वाटेत येणाऱ्या दऱ्या, आव्हाने आणि धोक्याच्या वळणांमधूनच आपल्याला हवे असलेले खरे यश मिळते.
माझ्या मते, प्रत्येक व्यक्तीचे अंतिम ध्येय हे ‘आयुष्यभराचा विद्यार्थी होणे’ आणि स्वतःची ‘सर्वात चांगली आवृत्ती’ (Best of me) साकारणे हेच असावे.
सिद्धिप्रक्रिया : स्वप्न ते ध्येय आणि कृतीपर्यंतचा प्रवास
तुम्हांला आयुष्यात जे काही साध्य करायचं आहे, जे मिळवायचं आहे, ते एक तुमचे स्वप्न आहे; पण नुसतं स्वप्न पाहणं पुरेसं नाही. त्या स्वप्नाला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी एक ठोस दिशा आणि अंतिम मुदत असणं गरजेचं आहे. जेव्हा स्वप्नाला वेळेची मर्यादा जोडली जाते, तेव्हा ते ध्येय बनते.
स्वप्न : तुम्हांला कशाची आकांक्षा आहे किंवा काय मिळवायचं आहे?
ध्येय : स्वप्न + अंतिम मुदत = ठोस आणि विशिष्ट ध्येय.
स्वप्न आपल्याला प्रेरणा देतं, तर ध्येय गाठण्यासाठी कठोर परिश्रम आणि योग्य कृती आवश्यक असतात.
यशाची सूत्रे : नियोजन आणि सातत्य
ध्येय गाठण्यासाठी खालील महत्त्वाच्या पायऱ्यांचा अवलंब करा :
१ नियोजन (Planning) : तुमचं ध्येय तुम्ही कसं साध्य करणार? यासाठी एक योग्य योजना तयार करा. तुमच्याकडे दिवसाचे २४ तास आहेत. या वेळेचा योग्य वापर करण्यासाठी, तुम्ही ज्या गोष्टींची जास्त किंमत आहे (गुंतवणूक) त्यांना प्राधान्य दिलं पाहिजे आणि कमी महत्त्वाच्या गोष्टी (व्यर्थ) वगळण्यास किंवा पुढे ढकलण्यास तयार असलं पाहिजे. मोठी ध्येये लहान-लहान कामांमध्ये विभागून घ्या. महत्त्वाच्या कामांची यादी तयार करा आणि टप्पे ठरवा. एक अनुभवी मार्गदर्शक (मेंटर) असणं खूप फायदेशीर ठरतं. असा मार्गदर्शक, ज्याने तुमच्यासारखंच ध्येय आधीच साध्य केलं आहे, जो तुम्हांला ओळखतो आणि तुमच्या यशासाठी आस्था बाळगतो.
२ कृती (Action) : तुम्ही ठरवलेल्या लहान-लहान कामांवर लक्ष केंद्रित करून कृती सुरू करा. कृतीशिवाय कोणतीही योजना यशस्वी होऊ शकत नाही.
३ सातत्य (Consistency) आणि चिकाटी (Persistence) : काम करत राहा, सातत्य ठेवा. मार्गात येणाऱ्या आव्हानांनी, अपयशांनी किंवा अडथळ्यांनी खचून जाऊ नका. ध्येयावर लक्ष केंद्रित करा. लक्षात ठेवा, यशाच्या अगदी विरुद्ध ‘पलायन’ (quitting) आहे, कारण अपयश ही यशाची पहिली पायरी आहे.
ध्येय निश्चिती आणि पूर्तता
ध्येय ठरवताना SMART हा नियम वापरा. SMART म्हणजे:
- S – Specific (विशिष्ट) : तुमचं ध्येय स्पष्ट असावं.
- M – Measurable (मोजता येण्यासारखे) : ध्येय मोजता आलं पाहिजे, जेणेकरून तुम्ही तुमची प्रगती तपासू शकता.
- A – Action-oriented (कृती-केंद्रित): ध्येय कृतीवर आधारित असावं.
- R – Realistic (वास्तववादी) : ध्येय गाठता येईल असं वास्तववादी असावं.
- T – Time-bound (वेळेनुसार मर्यादित) : ध्येयासाठी एक अंतिम मुदत असावी.
उदाहरणार्थ : जून २००९ मध्ये मी १२० किलो वजनाचा, ५२ वर्षांचा, खूप बेशिस्त आणि लठ्ठ व्यक्ती होतो आणि माझ्या डॉक्टरांना मला प्री-डायबेटिक औषधांवर ठेवायचे होते (कारण माझे HbA1C ७.१ पर्यंत वाढले होते), तेव्हा मी माझ्या आरोग्याबद्दल गंभीर झालो. मला नियमित व्यायाम आणि वजन कमी करण्यासाठी आहारावर नियंत्रण ठेवण्याच्या सवयी विकसित करायच्या होत्या.
येथे माझे अल्प-मुदतीचे ध्येय होते : ३ महिन्यांत ५ किलो (सुमारे १० पौंड) वजन कमी करणे आणि HbA1C ७ च्या खाली आणणे.
माझी योजना : दररोज ३० ते ४५ मिनिटे चालणे, दररोज २०० कॅलरीज अन्न सेवन कमी करणे (मुख्यतः गोड पदार्थ मर्यादित) आणि घरातल्या काट्यावर दररोज वजन मोजणे ही होती.
मी नेहमीच स्वयंप्रेरित असल्यामुळे व ‘See You at the Top’ आणि ‘Compound Effect’ सारखी चांगली पुस्तके वाचल्यामुळे, मी २-३ आठवड्यांत माझ्या ‘वाईट’ सवयी बदलू शकलो आणि नवीन ‘चांगल्या’ सवयी विकसित करू शकलो. ३ महिन्यांनंतर, मी प्रत्यक्षात ७ किलो वजन कमी केले आणि माझे HbA1C ६.५ पर्यंत खाली आले! त्यानंतर, ह्या यशाने हुरूप घेऊन माझे दीर्घ मुदतीचे ध्येय बनले : ३१ डिसेंबर २०११ पर्यंत आणखी २० किलो (सुमारे ४५ पौंड) वजन कमी करणे आणि HbA1C ६ च्या खाली आणणे.
यासाठी योजना होती : दररोज ६० ते ७५ मिनिटे चालणे सुरू ठेवणे (शनिवार-रविवारी आणि सुट्ट्यांच्या दिवशी २ ते ३ तास), दररोज आणखी २०० कॅलरीज अन्न सेवन कमी करणे, आणि दररोज काट्यावर वजन करणे सुरू ठेवणे.
पुढील सव्वा दोन वर्षांत मी प्रत्यक्षात काय साध्य केले याचा अंदाज तुम्ही लावू शकता?
माझ्या चांगल्या सवयी सातत्य आणि चिकाटीने चालू ठेवून, मी आणखी २५ किलो वजन कमी केले आणि माझे HbA1C ५.५ ते ६ च्या निरोगी श्रेणीत खाली आले!!
मी शिफारस करतो, की प्रत्येकाने आयुष्याच्या खालील क्षेत्रांमध्ये ध्येये ठेवावीत :
*आरोग्य
* कारकिर्द
*बौद्धिक आणि मानसिक वाढ
*नातेसंबंध
*संपत्ती
* आध्यात्मिक
सेवानिवृत्तीनंतरची स्वप्ने :
मी या लेखाचा शेवट माझ्या शेलमधील निवृत्तीनंतर ज्या सात स्वप्नांचा (आकांक्षांचा) पाठपुरावा करू लागलो, त्याचे थोडक्यात वर्णन करून करत आहे.
स्वप्न १. पंढरपूरमधील कल्पवृक्ष प्रशाला प्रकल्प. या स्वप्नाचे बीज २१ मे २०१४ रोजी रोवले गेले.
माझ्या आयुष्यातील सर्वात पहिले आणि महत्त्वाचे मार्गदर्शक, प्रा.अरविंद पांडुरंग कुडचडकर – आम्ही त्यांना एपीके म्हणायचो, ते १९७९-८१ मध्ये माझे एम. टेक.चे मार्गदर्शक होते आणि त्यांनीच मला यशस्वीरित्या युनिव्हर्सिटी ऑफ ह्युस्टनमध्ये पीएच.डी.साठी प्रवेश मिळवण्यासाठी मार्गदर्शन केले होते. अनेक वर्षांच्या कालावधीनंतर त्या शुभ दिवशी (माझ्या दृष्टीनेतरी) ते माझ्या आयुष्यात परत आले. शेलमधील अनेक भारतीय अभियंते (IIT कानपूर आणि IIT बॉंबेमधील त्यांचे माजी विद्यार्थी) ह्युस्टनमध्ये त्यांच्यासोबत जेवणासाठी भेटले होते. तेही आम्हां सर्वांना भेटून खूप आनंदी झाले होते! आणि त्यांनी निवृत्तीनंतर भारताच्या महाविद्यालयीन (तांत्रिक) शिक्षणात सुधारणा करण्यासाठी केलेल्या (त्यांच्या साठीत आणि सत्तरीत) काही अविस्मरणीय गोष्टींबद्दल सांगितले.
गप्पांदरम्यान मी त्यांना ‘मला ३ वर्षांत निवृत्तीनंतर पंढरपूरमध्ये एक शाळा सुरू करायची आहे;’ असे सांगितले तेव्हा त्यांचे डोळे आनंदाने चमकले!!
त्यांनी मला उत्साहाने सांगितले, “शिरीष, कृपया येऊन मला भेट, मी तुला मार्गदर्शन करेन.”
ऑक्टोबर २०१७ मध्ये निवृत्त झाल्यानंतर, मी डिसेंबर २०१७ मध्ये मुंबईतील एपीके यांच्या सुंदर घरात त्यांना भेटलो. ३-४ तासांच्या प्रदीर्घ चर्चेदरम्यान, त्यांनी मला समग्र, अनुभवात्मक, प्रकल्प-आधारित आणि डिझाइन-आधारित, शिक्षणावर आधारित तळागाळातील २१ व्या शतकातील शाळेची एक मोठी आणि सुंदर कल्पना देऊन प्रेरित केले. त्यांनी मला भारतातील काही सर्वात प्रसिद्ध अपारंपरिक शाळांना भेट देण्याची शिफारस केली. मी पुढील ५ वर्षांत अशा काही शाळांना भेट दिली. मी शालेय शिक्षणावरील २०हून अधिक पुस्तके वाचली आणि त्यांचा अभ्यास केला, विशेषतः वेगाने बदलणाऱ्या, तांत्रिक २१ व्या शतकात मुलांना यशस्वी होण्यासाठी शिक्षणात काय बदलणे आवश्यक आहे याचा अभ्यास केला.
सप्टेंबर २०१८ ते डिसेंबर २०२२ दरम्यान मी पंढरपूरला अनेक वेळा भेट दिली आणि शेकडो प्रतिष्ठित नागरिक, शिक्षक, प्राध्यापक, डॉक्टर, व्यावसायिक आणि अर्थातच, लहान मुलांच्या पालकांसमोर माझ्या प्रस्तावित शाळेवर सादरीकरण केले.
‘कल्पवृक्ष बालवाडी’ पंढरपूरमध्ये १५ जून २०२३ रोजी सुरू झाली… हे स्वप्न पुणे येथील ‘आनंदक्षण लर्निंग स्पेस स्कूलसोबतच्या सहकार्यात विस्तारले आहे. ‘आनंदक्षण’ २०१३ पासून अगदी अशाच शिक्षण तत्त्वज्ञानावर आधारित कामकाज करीत आहे.
स्वप्न २. भारतातील तरुण, पात्र व्यावसायिकांना माझे विनामूल्य मार्गदर्शन सुरू ठेवणे. मी १९९५ पासून अमेरिका आणि भारतात हे करत आहे. २०२० पासून हे मार्गदर्शन महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांपर्यंत विस्तारले आहे. याची सुरुवात IIT रोपर पासून झाली आणि आता इतर अनेक महाविद्यालये (IIT बॉम्बे, ICT, इत्यादी) आणि शाळा (महर्षी कर्वे, सुयश गुरुकुल, इत्यादी) यात समाविष्ट आहेत.
स्वप्न ३. चांगली, वैयक्तिक विकासाची पुस्तके वाचणे आणि माझे आजीवन शिक्षण सुरू ठेवणे. मी दरमहिन्याला वैयक्तिक विकास आणि शालेय शिक्षणावर आधारित सुमारे ४ पुस्तके वाचतो आणि अनेक ऑडिओ बुक्स ऐकतो.
स्वप्न ४. निरोगी राहणे. मी ९ जून २००९ पासून नियमितपणे चालण्यास सुरुवात केली. निवृत्तीपूर्वी, माझी सरासरी दररोज सुमारे ८-९ मैल किंवा १३.५ कि. मी. प्रतिदिन होती. निवृत्तीपासून, आत्तापर्यंत, मी सुमारे २,८७५ दिवस (एकही दिवस न चुकता) चाललो आहे, ज्याची सरासरी दररोज सुमारे १०.८५ मैल
(किंवा १७.५ कि. मी. प्रति दिन) आहे. याव्यतिरिक्त, मी जून २०२४ पासून दररोज ४५ मिनिटे ऑनलाइन HaBuild योगासनेही करत आहे.
स्वप्न ५. प्रवास, विशेषतः जगातील सर्वोत्तम राष्ट्रीय उद्यानांना आणि अनेक देशांना भेट देणे. अमेरिकेतील माझ्या पहिल्या ३६ वर्षांमध्ये, मला अमेरिका आणि कॅनडामधील सुमारे ३५ राष्ट्रीय उद्यानांना भेट देण्याचे भाग्य लाभले. ही राष्ट्रांनी जपलेली विस्तीर्ण (१००० ते २०००० चौ. मैल) अशी क्षेत्रे आहेत. ती जैवविविधतेसाठी आश्रयस्थान म्हणून असतात, अद्वितीय परिसंस्थांचे संरक्षण करतात आणि चिंतन व आनंदासाठी जागा देतात. बहुतेक उद्यानांमध्ये सुंदर जंगले, पर्वत, तलाव, धबधबे आणि शेकडो मैलांच्या पायवाटा (trails) आहेत. काही उद्यानांमध्ये समुद्रकिनारे आहेत आणि काही वाळवंटात आहेत. दरवर्षी २-४ राष्ट्रीय उद्यानांना (किंवा राज्य उद्यानांना किंवा देशांना) भेट देणे हे माझे ध्येय आहे.
स्वप्न ६. कुटुंब आणि मित्रांसोबतचे संबंध विकसित करणे. अभ्यास आणि नोकरीमुळे (मर्यादित सुट्ट्यांमुळे) अमेरिकेतील पहिल्या ३६ वर्षांमध्ये यासाठी मला खूप कमी वेळ मिळाला. २०१७ पासून मी माझी आई, दोन भाऊ आणि त्यांच्या कुटुंबासोबत, नातेवाईकांसोबत खूप वेळ घालवला आहे आणि माझ्या अनेक लहान भाचे- भाच्या आणि पुतणी-पुतण्यां बरोबर अधिक चांगल्या प्रकारे ओळख झाली आहे.
हे स्वप्न शिक्षण क्षेत्रात महाराष्ट्रात आणि संपूर्ण भारतात असलेल्या शेकडो नवीन मित्रांमध्ये विस्तारले आहे.
स्वप्न ७. मनोरंजन आणि छंद : मला चांगले संगीत, चित्रपट, खेळ, इत्यादी आवडतात.
(अर्थातच वरील ६ गोष्टी केल्यावर मग – lower priority) मी हजारो हिंदी आणि मराठी गाणी ऐकली आहेत आणि अमेरिका आणि
भारतातील मित्रांसोबत साप्ताहिक ‘झूम गायन’ कार्यक्रमात सहभागी होतो. मी लहानपणी पाहता न आलेले शेकडो मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी चित्रपट पाहिले आहेत. मी बहुतेक ऑलिंपिक (Summer and Winter) आणि अमेरिका आणि भारतातील सर्व खेळांचे प्रमुख कार्यक्रम (सामान्यतः अंतिम सामने) पाहिले आहेत.
स्वप्न ८. शिक्षण (भारतासाठी, विशेषतः ग्रामीण महाराष्ट्रासाठी) आणि माझे आत्मचरित्र यावर पुस्तके लिहिणे :
इंटरनेट आणि ईमेल येण्यापूर्वी, १९८० च्या दशकात आणि १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला मला भारतातील माझ्या कुटुंबीयाना आणि मित्रांना लांबलचक (अनेक पानांची) पत्रे लिहायला आवडत होते; विशेषतः एक किंवा अनेक राष्ट्रीय उद्यानांमध्ये सुट्टी घालवल्यानंतर; तथापि मी कधीही पुस्तकांचा लेखकहोण्याचा विचार केला नव्हता. माझे मार्गदर्शक (कै.) प्रा. एपीके यांनी जानेवारी २०२० मध्ये मुंबईतील आमच्या शेवटच्या भेटीत मला ‘भारतातील २१ व्या शतकातील शालेय शिक्षणाबद्दलची माझी कल्पना’ लिहिण्यासाठी प्रेरित आणि प्रोत्साहित केले होते. त्यानंतर आलेल्या कोविड महामारीच्या दोन वर्षांमुळे माझ्या योजनांमध्ये अडथळा आला. योगायोगाने, सप्टेंबर २०२३ मध्ये, मी ५६ वर्षांनंतर सोलापूरमधील हरिभाई देवकरण हायस्कूलमधील माझ्या ५ व्या इयत्तेतील एका मित्राला (अरविंद देशमुख) भेटलो. त्याने माझी ओळख पुण्यातील एक लेखक, डॉ.प्रकाश दीक्षित यांच्याशी करून दिली. प्रकाश एक प्रिय मित्र आणि माझे मार्गदर्शक बनले आहेत; कारण त्यांनी संख्याशास्त्रावर १३५ हून अधिक पुस्तके लिहिली आहेत आणि अजूनही लिहीत आहेत. त्यांनी मला गेल्या काही वर्षांतील माझ्या ज्ञानाचा आणि अनुभवांचा भारतातील शाळांमधील मुलांना, तसेच त्यांच्या पालकांना आणि शिक्षकांना फायदा करण्यासाठी शिक्षणावर पुस्तके लिहिण्यास सुरुवात करायला मला आणखी प्रेरणा आणि तातडीची जाणीव (sense of urgency) करून दिली.
माझे पहिले पुस्तक, ‘बिकमिंग द बेस्ट यू’ १५ जून २०२५ रोजी पंढरपूरमध्ये प्रकाशित झाले. हे स्वप्न आता पुढील १-२ वर्षांत अनेक लहान पुस्तिका लिहिण्याच्या माझ्या नवीन ध्येयात विस्तारले आहे. या पुस्तिकांमध्ये २१ व्या शतकातील शिक्षणाचे विविध पैलू तसेच यापैकी अनेक आवश्यक कौशल्ये आणि गेल्या ३० वर्षांत मी ती कशी मिळवली आणि वापरली याचा समावेश असेल. पुढील घोषणांसाठी संपर्कात राहा.
त्याचप्रमाणे, माझे आणखी एक मार्गदर्शक (कै.) डॉ. व्ही. एन. श्रीखंडे, ज्यांनी गेल्या दशकातील सर्वात प्रसिद्ध आत्मचरित्रांपैकी एक, ‘… आणि दोन हात’ लिहिले आहे, त्यांनीही जानेवारी २०२० मध्ये मुंबईतील आमच्या शेवटच्या भेटीत मला माझे आत्मचरित्र लिहिण्यासाठी प्रोत्साहित केले होते. मी त्यांना सांगितले, “मला आधी भारतात काहीतरी उपयुक्त करू दे, उदाहरणार्थ : कल्पवृक्ष शाळा सुरू करणे.”
पुन्हा एकदा, योगायोगाने, माझे मित्र
(आणि अंतर्नादचे संपादक) डॉ. अनिल जोशी यांनी १२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी फोन केला आणि मला माझ्या आयुष्याबद्दल आणि अनुभवांबद्दल (एक प्रकारचे) मिनी-आत्मचरित्र लिहिण्याची विनंती केली. वर नमूद केल्याप्रमाणे, भगवान विठोबा-रखुमाई (आणि माझे आई-वडील आणि मार्गदर्शक व हितचिंतक) यांच्या आशीर्वादाने, पंढरपूरमधील आमची शाळा सुरू झाली होती आणि वाढत होती. ६७ व्या वर्षी मला शेवटी लिहिण्यासाठी थोडा मोकळा वेळ मिळाला होता आणि त्याच वेळी अनिलने मला विचारणे हा ‘दुग्ध-शर्करायोग!’ होता. हा लेख या मालिकेतील ८ वा आणि अंतिम-पूर्व लेख आहे.
आगामी आकर्षण : ‘ग्रँड फिनाले’ माझ्या आयुष्यावरील चिंतन.
