हा जवळपास ४४ वर्षांचा प्रदीर्घ काळ आहे, त्यामुळे मी फक्त काही ठळक गोष्टी सांगेन : ह्यूस्टनसारख्या मोठ्या अमेरिकन शहरांतील भारतीय समुदायाचे जीवन, शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण, काम व आराम यांचे संतुलन, तरुण भारतीय व्यावसायिकांना २१ व्या शतकातील वैयक्तिक विकासासंदर्भात सल्ला इत्यादी. 

ह्यूस्टनमध्ये मराठी आणि भारतीय समुदायाचे जीवन 

मी १९८१ मध्ये ह्यूस्टनला आलो तेव्हा अमेरिका’ संधी ‘ प्राप्त करून देणारी  भूमी’ (the Land of Opportunity) म्हणून ओळखली जात होती. हे खरे, की ४४ वर्षांपूर्वी, भारतात माझ्यासारख्या उच्चशिक्षित आयआयटियनसाठी खूप कमी संधी उपलब्ध होत्या. माझ्या अंदाजानुसार, माझ्या बॅचचे किमान ७५% वर्गमित्र तथाकथित ‘ब्रेन ड्रेन’ चा भाग होते. त्यांपैकी बहुतेक जण अमेरिकेतील विद्यापीठांकडून आर्थिक मदतीसह ह्यूस्टन, न्यूयॉर्क, शिकागो, सॅन फ्रान्सिस्को, बोस्टन, फिलाडेल्फिया, लॉस एंजेलिस, अटलांटा इत्यादी महानगरांमध्ये किंवा काही ‘युनिव्हर्सिटी’ शहरांत आले होते. 

१९८१ च्या अखेरीस  ह्यूस्टनमध्ये सुमारे ३०० मराठी कुटुंबे (एकूण मराठी लोकसंख्या सुमारे ८०० ते १०००) आणि एकूण २५ ते ३० हजार भारतीय असतील असा माझा अंदाज आहे. आज हे आकडे अनुक्रमे ४ ते ५ हजार आणि सव्वा ते दीड लाख आहेत. मी १९८२-१९८४ दरम्यान ह्यूस्टन मराठी मंडळाच्या कार्यकारी समितीत होतो. या मंडळाचे  सुमारे २००-२५० सशुल्क सदस्य होते. आम्ही साधारणपणे दर एक ते दोन महिन्यांनी एक मोठा कार्यक्रम करत असू : गणेश चतुर्थी, दिवाळी, शरद ऋतूतील सहल, मकर संक्रांत, गुढी पाडवा, वसंत ऋतूतील सहल आणि क्रीडा स्पर्धा (टेनिस, व्हॉलीबॉल, कॅरम, टेबल टेनिस). ह्यूस्टन परिसरात गुजराती, कन्नड, तेलगू, तमिळ, बंगाली, मल्याळी, जैन, हिंदी, ओडिसी, पंजाबी, काश्मिरी, आसामी, बिहारी, मुस्लीम आणि शीख यांसारख्या इतर प्रादेशिक भारतीय संस्था होत्या.  त्यांचे स्वतःचे सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित होत  असत. तेव्हा तेथे ३-४ भारतीय किराणा मालाची  दुकाने, काही भारतीय रेस्टॉरंट्स,  भारतीय साड्या आणि उपकरणे यांची काही दुकाने, मीनाक्षी आणि गणपती मंदिरे आणि महात्मा गांधी कम्युनिटी सेंटर होते. गेल्या काही वर्षांत, हे सर्व आकडे किमान ५-६ पटीने वाढले आहेत (अद्ययावत  माहितीसाठी : माझ्या गूगल शोधानुसार ह्यूस्टन परिसरात एकूण ८३ भारतीय संस्था आहेत!). भारतीय समुदायाच्या वतीने  स्वातंत्र्य दिन (१५ ऑगस्टच्या जवळचा वीकेंड), नवरात्र (गरबा) आणि प्रजासत्ताक दिन (२६ जानेवारी रोजी किंवा जवळ)  आयोजित केले जातात. बॉलिवूड चित्रपट प्रदर्शित करणारी अनेक चित्रपटगृहे आहेत आणि BAPS स्वामीनारायण, हरे कृष्णा, गजानन महाराज आणि अगदी मराठी समुदायाने बांधलेले विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर यांसारखी  मंदिरे आहेत! एक क्रिकेट लीगदेखील आहे. त्यामुळे, थोडक्यात, ह्यूस्टनसारख्या मोठ्या शहरांमध्ये भारतीयांना ‘घरी असल्यासारखे’ वाटते. 

अमेरिकेला ‘मेल्टिंग पॉट’ म्हटले जात असे – म्हणजे नवीन स्थलांतरित (immigrants) अमेरिकन संस्कृती स्वीकारत  आणि त्यांच्या मूळ देशाची संस्कृती सोडून देत हे स्थलांतरित अमेरिकन आयुष्याशी एकरूप होत असत. हे विसाव्या  शतकात आधी घडले असावे.  त्या वेळी बहुतेक स्थलांतरित युरोपियन वंशाचे होते; तथापि, गेल्या ४०-५० वर्षांत, ते अधिक ‘सॅलड बार’सारखे बनले आहेत; ज्यात विविध संस्कृती मिसळतात; परंतु त्यांचे वेगळेपण टिकवून ठेवतात. (उदा. भारतीय, मेक्सिकन, चिनी इत्यादी). माझा वैयक्तिक अनुभव असा आहे, की मी निश्चितपणे माझ्या ‘भारतीय’ मूल्यांपैकी सर्वोत्तम मूल्ये जपली आहेत, जसे – कुटुंब, ज्येष्ठांचा आदर, नम्रता, बचत आणि समाजाप्रती कर्तव्य इत्यादी. तथापि, मी अमेरिकन संस्कृतीतील शिस्त, स्वातंत्र्य, समान संधी, उद्योजकता, जबाबदारी, स्वयंसेवा (volunteer) आणि स्वप्नं व यशाचा पाठपुरावा अशी काही प्रशंसनीय मूल्येदेखील स्वीकारली आहेत. ह्यूस्टनमध्ये  माझ्या वास्तव्यात माझ्या मित्रपरिवारात शेकडो मराठी कुटुंबे आणि इतर अनेक प्रांतांतील भारतीयच नव्हे, तर शेलमधील आणि माझ्या परिसरातील अमेरिकन आणि ६ प्रमुख खंडांतील इतर अनेक देशांतील तितकेच लोक आहेत. माझे अमेरिकेतील इतर सर्व प्रमुख महानगरांमध्येही मित्र (आणि काही कुटुंबीय) आहेत. 

   गेल्या काही वर्षांत मी माझ्या ख्रिश्चन मित्रांच्या ‘चर्च’मधल्या अनेक लग्नांना उपस्थित राहिलो आहे. हे साधारणपणे एका तासाचे छोटे समारंभ असतात आणि त्यानंतर एक छोटे रिसेप्शन आणि डिनर असते – साधारणपणे एकूण ४-६ तास. या तुलनेत, बहुतेक ‘भारतीय’ विवाह सोहळे खूप विस्तृत ३-४ दिवसांचे असतात; ज्यात मेहंदी (मी नेहमी माझ्या हातावर माझं पेटंट “हॅप्पी बुद्ध” काढतो), संगीत, विवाह आणि रिसेप्शन यांचा समावेश असतो. तसेच, काही भारतीय मुलामुलींनी आता परदेशी लोकांशी लग्न करण्यास सुरुवात केल्यामुळे एक अतिरिक्त ख्रिश्चन किंवा ज्यू विवाह सोहळादेखील असू शकतो! काही श्रीमंत कुटुंबांनी हवाई, मेक्सिको किंवा कॅरिबियन बेटांवर ‘डेस्टिनेशन’ विवाह सोहळे करण्यास सुरुवात केली आहे!! 

अमेरिकेतील शालेय शिक्षण 

अमेरिकेतील शालेय शिक्षण परिपूर्ण (ideal) नाही आणि विद्यार्थ्यांवर सर्वाधिक पैसे खर्च करणारा देश असूनही तो OECD( Organization for Economic Co-operation and Development) देशांमध्ये तळाशी आहे. मी येथे शालेय शिक्षणाबद्दल सांगू इच्छितो, की १९९२-२००७ दरम्यान आमचा मुलगा निमिष १५ वर्षांच्या शैक्षणिक कार्यक्रमातून (K- १२) जात असताना मी काय पाहिले : 

• सर्व वर्ग आणि शाळांमधील सुविधा ‘जागतिक दर्जाच्या’ आहेत आणि बहुतेक शिक्षक शिकवण्याबद्दल उत्कट आहेत. 
• KG आणि प्राथमिक शाळांतील वर्गांमधील विद्यार्थ्यांची संख्या भारतातल्यापेक्षा कमी आहे (सुमारे २०-२५); परंतु फिनलंडसारख्या सर्वोत्तम देशाएवढी कमी नाही (१०-१५). 
• विद्यार्थ्यांना वर्गात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते आणि त्यामुळे ते अधिक धीट  होतात; /काही समजले नाही तर प्रश्न विचारतात. 
• विद्यार्थी इयत्ता १ ते ५ मध्ये वैयक्तिक आणि गट प्रकल्प करण्यास सुरुवात करतात, त्यामुळे खूप लहान वयातच पुस्तके वाचण्याची, ‘संशोधन’ करण्याची आणि इतरांसमोर सादर करण्याची सवय लागते.
• विविध टप्प्यांवर, ‘हुशार आणि प्रतिभावान’ (Gifted & Talented) विद्यार्थी ओळखले जातात आणि नंतर त्यांना त्यांच्या प्रतिभा अधिक विकसित करण्यासाठी ‘विशेष’ प्रशिक्षण दिले जाते. 
• प्रत्येक शाळेत खेळाचे मैदान आणि क्रीडा व व्यायामशाळा सुविधा आहेत. 
• विद्यार्थी शाळेसाठी ‘निधी उभारणी’ प्रकल्पांमध्ये (उदा. गर्ल्स स्काउट कुकीज विकणे) सहभागी होतात 
• विद्यार्थ्यांना आयोजित खेळांव्यतिरिक्त अनेक अतिरिक्त – अभ्यासक्रमांच्या उपक्रमांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते. 
• इयत्ता ११ वी आणि १२वी मध्ये अनेक विद्यार्थ्यांना ‘महाविद्यालयीन स्तराचे’ अभ्यासक्रम (Advanced Placement  Courses ) घेण्याची परवानगी असते. त्यामुळे त्यांना त्यांच्या बॅचलर पदवीसाठी विद्यापीठांमध्ये प्रवेश करताना क्रेडिट मिळते. यामुळे निमिषने एक संपूर्ण महाविद्यालयीन सत्र वाचवले. (आणि आमचे सुमारे $१५ हजार वाचले. ) 
• अनेक पालक शाळेतील पालक-शिक्षक संघटनांमध्ये  सक्रियपणे सहभागी होतात. 
• शाळांमध्ये करिअर समुपदेशन असते. यामुळे विद्यार्थ्यांना त्यांची बलस्थाने,  सामर्थ्यांना समजून घेण्यास मदत होते आणि त्यांना कोणत्या उच्च शिक्षणाचा पाठपुरावा करावा याबद्दल काही मार्गदर्शन मिळते. 

तथापि, अमेरिकेतील शालेय शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर परिणाम करणाऱ्या काही आक्षेपार्ह गोष्टीदेखील आहेत: 

• जरी शालेय शिक्षणासाठी काही निधी केंद्र सरकारकडून येत असला, तरी एक राज्य आणि स्थानिक घटकसुद्धा  आहे, ज्यामुळे ‘श्रीमंत’ परिसरातील शाळा आणि ‘गरीब’ परिसरातील शाळांमध्ये खूप भिन्न मानके (standards and quality) आहेत. 
• भारताप्रमाणेच,  जास्त शुल्क असलेल्या ‘खासगी शाळा’ आहेत; त्यांत फक्त सर्वात श्रीमंत कुटुंबांतलीच मुले प्रवेश करू शकतात. 
• दर काही वर्षांनी ‘मानकीकृत’ चाचण्यांवर (‘standardized’ tests) भर दिला जातो आणि निकाल शाळांच्या निधी आणि शिक्षकांच्या पगारावर परिणाम करतात. त्या वर्षांमध्ये शिक्षकांचे लक्ष्य विद्यार्थ्यांना उच्च गुणांसह यशस्वीरित्या चाचण्या उत्तीर्ण करण्यासाठी तयार करणे असते; यामुळे ‘व्यावहारिक’ शिक्षणाची एकूण गुणवत्ता कमी होते. 
• अमेरिका आता कृषिप्रधान समाज नसला तरी लांबलचक  उन्हाळी सुट्टी (साधारणपणे १० ते १२ आठवडे) अजूनही आहे. 
• अमेरिकेतील महाविद्यालयीन शिक्षण 

प्रथम, मी अमेरिकेतील ‘कॉलेज’ आणि  ‘युनिव्हर्सिटी’मधील फरकाविषयीचा गोंधळ दूर करतो. भारतात एक विद्यापीठ – शिवाजी विद्यापीठाचे उदाहरण घेऊ या – कोल्हापूरमध्ये असते, आणि महाराष्ट्रातील इतर अनेक शहरांमध्ये (उदा. पंढरपूरमध्ये KBP, पण सोलापूर, सांगली, सातारा, कराड इत्यादींमध्ये कॉलेजेस) आणि काही शहरांत अगदी अभियांत्रिकी महाविद्यालयेही आहेत. अमेरिकेतील एक विद्यापीठ – उदा. युनिव्हर्सिटी ऑफ ह्यूस्टन, जिथे मी माझी पीएच.डी. केली, तिथे अनेक महाविद्यालये आहेत : उदा. कॉलेज ऑफ इंजिनियरिंग, कॉलेज ऑफ सायन्स, कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर, कॉलेज ऑफ आर्ट्स, कॉलेज ऑफ बिझनेस, कॉलेज ऑफ एज्युकेशन इत्यादी. मुख्य फरक : ही सर्व महाविद्यालये एका मोठ्या – सुमारे ९०० एकर – कॅंपसवर आहेत; मग आमच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयात अनेक विभाग आहेत : केमिकल, मेकॅनिकल, इलेक्ट्रिकल, सिव्हिल, एन्व्हायर्नमेंटल, कॉंप्युटर सायन्स इत्यादी. सर्व विद्यापीठांमध्ये BS आणि पदव्युत्तर (MS, Ph. D.) पदव्या आणि संशोधन आहे. याचा फायदा असा आहे, की काही विद्यार्थ्यांना दुहेरी पदवी मिळते : एक मुख्य (Major) आणि एक गौण (Minor). तथापि, अनेक विद्यार्थी त्यांची पदवी बदलत राहतात आणि त्यांचा वेळ वाया घालवू शकतात, कारण ते अमेरिकेतील ‘कॉलेज’ हे साधारणपणे एक लहान कँपस (एक किंवा अनेक इमारती) असते;  ते  ४ वर्षांच्या पदवीधर किंवा २ वर्षांच्या सहयोगी डिप्लोमावर (कम्युनिटी कॉलेज म्हणतात) लक्ष केंद्रित करते.

टेक्सास A&M युनिव्हर्सिटी (जेथे निमिषने BS केलं) सारख्या काही मोठ्या ‘राज्य’विद्यापीठांमध्ये जवळपास ७० हजार विद्यार्थी आहेत. अमेरिकेत प्रत्येक राज्यात अशी एक किंवा दोन ‘विद्यापीठ’ शहरे (University towns) आहेत. जेव्हा भारतातही प्रत्येक लहान गावात आणि शहरात अशी ‘दर्जेदार’ महाविद्यालये (फक्त शिक्षणाचा ‘व्यवसाय’ करणारी नव्हे) असतील  आणि डॉ. हतवळणे आणि भाऊ तोरस्कर यांच्यासारखे अनेक पालक आपल्या मुलांच्या शिक्षणात (मालिका किंवा मोबाईलवर वेळ वाया घालवण्याऐवजी) वेळ देतील, तेव्हाच आपण आपल्या तरुण पिढीला सर्वोत्तम शैक्षणिक पाया देण्याची आशा करू शकतो!

स्टॅनफोर्ड (कॅलिफोर्नियामध्ये) आणि हार्वर्ड (बोस्टन, मॅसॅच्युसेट्समध्ये) सारख्या काही खूप प्रसिद्ध खासगी विद्यापीठांमध्येही २० हजार ते ३० हजार विद्यार्थी आहेत! कॉलेजेसमध्ये साधारणपणे फक्त १ हजार ते ५ हजार विद्यार्थी असतात. 

अमेरिकेतील महाविद्यालयीन शिक्षण खूप महाग आहे. राज्य विद्यापीठांमध्ये ४ वर्षांच्या पदवीचा सरासरी खर्च (शिक्षण शुल्क, वसतिगृह आणि राहण्याचा खर्च समाविष्ट) सुमारे एक ते पावणेदोन लाख $ (INR ८५ लाख  ते दीड  कोटी) आहे आणि खासगी विद्यापीठांसाठी सुमारे दोन ते साडेतीन लाख $ (INR पावणेदोन ते तीन कोटी) आहे. बहुतेक पालकांना हे परवडत नाही, त्यामुळे अनेक विद्यार्थ्यांना कर्ज घ्यावे लागते. देशातील एकूण विद्यार्थी कर्ज सुमारे १.८ ट्रिलियन $ (INR १५० लाख कोटी) आहे!! सुमारे २०% विद्यार्थी त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण अर्धवेळ किंवा पूर्णवेळ काम  करतात. (म्हणून त्यांच्या B.S. आणि M.S. पदव्यांसाठी जास्त वेळ लागतो.) अनेक विद्यार्थी आता खूप स्वस्त असलेल्या ऑनलाइन पदव्या घेत आहेत;  तसेच, खान अकादमी ऑनलाइन जवळपास २२०० अभ्यासक्रम (माध्यमिक शाळा ते महाविद्यालयीन) प्रदान करते. 

कार्य–जीवन संतुलन (work-life Balance): तेव्हा आणि आता 

मी १९८८ च्या उत्तरार्धात शेलमध्ये काम करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा व्यावसायिकांसाठी कामाची संस्कृती अशी होती : काहीही करून काम पूर्ण करणे. बहुतेक लोक आठवड्यातून ४०-५० तास काम करत असत. आम्ही बहुतेक, ज्यांना ‘कठोर परिश्रम’ आणि ‘जबाबदाऱ्या पार पाडणे’ या मूल्यांसह वाढवले गेले होते अशा‘बेबी-बुमर’ पिढीचे होतो.  शेल ही एक ‘उत्तम’ आणि दयाळू कंपनी असल्याने, व्यवस्थापक साधारणपणे ‘वाजवी’ असत. उदा. : १५ फेब्रुवारी १९८९ रोजी, बुधवारी, आमचा मुलगा निमिष जन्माला आला तेव्हा मी त्या आठवड्यातील तीन कामाच्या दिवसांत रुग्णालयात होतो आणि मला कोणतीही सुट्टी घ्यावी लागली नाही; तथापि, मी लेख ५ आणि ६ मध्ये वर्णन केल्याप्रमाणे, माझ्या कारकिर्दीत  दीर्घकाळ  मला अतिरिक्त पगाराशिवाय दर आठवड्याला ६०-८० तास काम करावे लागले. (आणि ‘स्ट्राइक-ड्यूटी’ दरम्यान १००-१२० तास, जिथे सुदैवाने मला अतिरिक्त कामासाठी तरी पैसे मिळाले. ) 

गेल्या १०-१५ वर्षांत अनेक सांस्कृतिक बदल आणि सरकारी नियम झाले आहेत त्यामुळे सध्याच्या तरुण व्यावसायिकांना २१ व्या शतकातील कार्य-जीवन संतुलनाचा आनंद घेता येतो.  उदा. : शेल कर्मचाऱ्यांना आता दरवर्षी १ ते २ आठवड्यांची सुट्टी विकत घेण्याची परवानगी आहे. नवीन मातांना  बाळाच्या जन्मानंतर ६ महिन्यांपर्यंत पूर्ण पगारी रजा मिळते आणि वडिलांनाही ३ महिन्यांपर्यंत ‘पितृत्व’ रजा मिळते. 

तथापि, कामाच्या ठिकाणी इतर अनेक ‘विचलित करणारे’ बदल झाले आहेत : 

• कोणतीही कंपनी आता पेन्शन देत नाही. त्यामुळे, विश्वासार्ह आर्थिक नियोजकांच्या मदतीने बचत आणि गुंतवणूक करण्यास सुरुवात करा. 
• कंपन्यांकडून ‘नोकरीची कोणतीही सुरक्षितता’ नाही, त्यामुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये कोणतीही ‘निष्ठा’ राहिलेली नाही.
• नजीकच्या भविष्यात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समुळे (AI) अनेक प्रकारच्या नोकऱ्या नाहीशा होतील असे भाकीत आहे, त्यामुळे नवीन कौशल्ये आणि तंत्रज्ञान शिकत राहण्याची गरज आहे. नवीन पदवीधराला त्यांच्या आयुष्यात सुमारे ५ वेगवेगळ्या “करिअर” असतील असे भाकीत आहे. 

तरुण भारतीय व्यावसायिकांना सल्ला (अमेरिकेत येण्याची योजना करणाऱ्यांसाठी) 

१९८१ मध्ये अमेरिकेतील महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये दरवर्षी सुमारे दहा हजार भारतीय पदव्युत्तर विद्यार्थी होते – बहुतेक आर्थिक मदतीसह (शिष्यवृत्ती मिळवून) – कारण खूप कमी लोकांना शुल्क परवडत असे. आज ही संख्या तीन लाखांपेक्षा जास्त आहे कारण बरेच श्रीमंत पालक आपल्या मुलांना बॅचलर पदव्यांसाठी पाठवू शकतात. मी व्हिसा संदर्भात सध्याच्या अमेरिकन कायद्यांबद्दल तज्ञ नाही. हे कायदे प्रत्येक नवीन राष्ट्रपतीसोबत बदलतात! 

मी माझा खालील सल्ला व्यावसायिकांना २१ व्या शतकातील व्यावसायिक कौशल्ये विकसित करण्यासाठी आणि त्यांची कारकिर्द यशस्वी करण्यासाठी काय करायला हवे यावर देत आहे. (टीप : मी वाचकांना माझे अलीकडील प्रकाशित पुस्तक : ‘बिकमिंग द बेस्ट यू’ खरेदी करण्याची शिफारस करतो. ते पुण्यातील बुकगंगा स्टोअरमध्ये आणि त्यांच्या वेबसाइटवरदेखील उपलब्ध आहे). 

येथे भारतीय विद्यार्थ्यांना माझा खालीलप्रमाणे सल्ला आहे: 

• विद्यापीठांमधील चांगल्या उपलब्ध  सुविधांचा (तंत्रज्ञान, ग्रंथालये, नेटवर्क, अतिरिक्त-अभ्यासक्रमाचे उपक्रम) फायदा घ्या. 
• स्थानिक भारतीय आणि गैर-भारतीय समुदायांमध्ये मिसळा. 
• मार्गदर्शक (mentors) शोधा. 
• खाली वर्णन केलेली काही गैर-तांत्रिक कौशल्ये विकसित करा. 

येथे अमेरिकेत नोकरी असलेल्या (परंतु अजून ‘ग्रीन कार्ड’ नसलेल्या) तरुण भारतीय व्यावसायिकांना माझा पुढील सल्ला आहे : 

• काही महत्त्वाच्या संकल्पना शिका ज्या तुम्हांला आयुष्यात तुमची खरी क्षमता विकसित करण्यास मदत करतील. ध्येये योग्यरित्या कशी सेट करावी आणि ती कशी साध्य करावी, चक्रवाढ परिणाम (compound effect), परेटो( Pareto)  (८०/२०) तत्त्व कसे शिकावे आणि लागू करावे, आवड (passion) आणि लक्ष (focus) कसे विकसित करावे. 
• सतत शिकणे; वेळ आणि पैशाला प्राधान्य देणे; संवाद, नेतृत्व, आत्मविश्वास, वाढीव मानसिकता (growth mindset) इत्यादीसारखी तुमची गैर-तांत्रिक २१ व्या शतकातील आंतरवैयक्तिक (intrapersonal) आणि आंतरव्यक्ती (interpersonal) कौशल्ये विकसित करा. 
• तुमच्या कंपनीतील तसेच लिंक्डइन, फेसबुक इत्यादींवरील तुमच्या व्यावसायिक संबंधांद्वारे मार्गदर्शक शोधा. 
• तुमच्या कंपनीद्वारे वार्षिक प्रदान केलेल्या ‘वैयक्तिक विकास प्रशिक्षणा’चा फायदा घ्या (मी माझ्या शेल कारकिर्दीत किमान १५-२०अभ्यासक्रम केले). त्यांच्याकडे शीर्ष (top) कर्मचाऱ्यांसाठी ‘करिअर नियोजन’ प्रशिक्षणदेखील असू शकते. (मी २००४ मध्ये एका आठवड्याचा कोर्स केला होता). 

इतर 

अमेरिकेत मला इतर काही गोष्टी करायला मिळाल्या आणि आवडल्या : 

जगातील  सर्वांत प्रेक्षणीय राष्ट्रीय उद्यानांमधील (National Parks) काही उद्याने  अमेरिकेत (६३) आणि कॅनडात (३७)आहेत.स्वतः वाहन चालवत असाल तर ही उद्याने  अगदी सहज आनंद देणारी  आहेत. ( मुलांना उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या असतात तेव्हा लाखो लोक तिथे असतात म्हणून जून ते ऑगस्ट महिने टाळा.)

• अमेरिकेत अनेक खेळांमध्ये व्यावसायिक लीग आहेत. त्या मी भारतात पाहिल्या नव्हत्या. अमेरिकन फुटबॉल, बेसबॉल, बास्केटबॉल, आइस हॉकी, लॉन टेनिस, गोल्फ इत्यादी; प्रत्येक लीग   सुमारे ६ महिने चालते. काहींमध्ये वेगळे सीझन असल्याने दररोज टीव्हीवर (आता बहुतेक सशुल्क चॅनेल) खेळ असतात. मला क्रिकेटइतकेच ( मी लहान असताना भारतात हा एकमेव व्यावसायिक खेळ होता.) हे सर्व खेळ चांगले माहीत आहेत. याव्यतिरिक्त, उन्हाळी आणि हिवाळी ऑलिंपिक, सॉकर विश्वचषक इत्यादींचे बरेच चांगले कव्हरेज आहे.

अमेरिकेत माझ्या बाबतीत घडलेली सर्वोत्तम गोष्ट म्हणजे  मार्गदर्शकांचा शोध घेऊन मी त्यांचे मार्गदर्शन मिळवले – माझ्या कंपनीच्या आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी. यामुळे मला अनेक आव्हानांवर मात करण्यास मदत तर झालीच; पण सर्वात महत्त्वाचा फायदा : वैयक्तिक विकासावरील अनेक पुस्तके वाचायला मिळाली! यामुळे मी माझ्या कौटुंबिक आणि व्यावसायिक जीवनात खूप चांगला माणूस बनलो, अमेरिकेत व भारतात अनेकांचा मार्गदर्शक बनलो, आणि मला आयुष्यभर शिकत राहण्याची चांगली सवय लागली. अधिक माहिती पुढील लेखात.

पुढील आकर्षण : स्वप्नांचे महत्त्व, ध्येय निश्चित करणे आणि माझे निवृत्तीनंतरचे उपक्रम.