माझी शेलमधील कारकिर्द : (उत्तरार्ध)
(ह्यूस्टन आणि अमेरिकेतील रिफायनरीज : सप्टेंबर २००६ ते २६ ऑक्टोबर २०१७)
हा खूप मोठा कालावधी आहे, त्यामुळे मी शेलमधील माझ्या कारकिर्दीच्या अंतिम दोन टप्प्यांमधील काही महत्त्वाचे मुद्दे, प्रमुख आव्हाने आणि विजय, तसेच घरातल्या काही गोष्टी सामायिक करणार आहे.
टप्पा ३ : शेल डीअर पार्क रिफायनरीमधील उत्पादन कार्य (अनुभव मिळवणे) (सप्टेंबर २००६ ते एप्रिल २०११)
२००४ आणि २००५ मध्ये मला वार्षिक कार्यप्रदर्शन पुनरावलोकनांमध्ये सर्वोच्च रेटिंगपैकी एक मिळाले; परंतु पदोन्नती मिळाली नाही. जेव्हा मी आमचे नवीन व्यवस्थापक पॉल डिवेल यांच्याशी बोललो, तेव्हा त्यांनी मला सांगितले की शेलच्या कंपनीव्यापी नवीन धोरणामुळे पुढील श्रेणीमध्ये पदोन्नती मिळवण्यासाठी उत्पादन नोकरीत किमान २-३ वर्षांचा कामाचा अनुभव आवश्यक आहे. सामान्यतः हे बी.एस. किंवा एम.एस. पदवी असलेल्या नवीन अभियंत्यासाठी पहिले कार्य असते (उत्पादन नोकरीसाठी पीएच.डी.ची आवश्यकता नसते). मी ४९ वर्षांचा होतो आणि मला असे काम करण्यास भाग पाडले जात होते ज्यात १०० ते २०० फूट उंच डिस्टिलेशन कॉलम्स आणि रिॲक्टर्सना जोडलेल्या जिन्यांवर आणि उंच शिड्यांवर चढणे आवश्यक होते. सुदैवाने, पॉलने स्थानिक डीअर पार्क रिफायनरीमध्ये फ्लुइडाइज्ड कॅटॅलिटिक क्रॅकिंग युनिट (FCCU) चे तांत्रिक व्यवस्थापक म्हणून नोकरी स्वीकारली होती आणि सप्टेंबर २००६मध्ये ऑपरेशन्स सपोर्ट इंजिनियर (OSE) साठी एक जागा उपलब्ध झाली. त्यासाठी मी अर्ज केला आणि माझी निवड झाली.
पुढील २-३ वर्षे माझ्या कारकिर्दीतील सर्वात कठीण; पण सर्वात फलदायी होती. मला शेल रिफायनरीजमधील तीन प्रमुख गटांकडून आदर मिळवण्याची संधी मिळाली : ऑपरेटर, ऑपरेशन्स पर्यवेक्षक आणि ऑपरेशन्स व्यवस्थापक. मी जे काही शिकलो, मला ज्या आव्हानांचा सामना करावा लागला, ती मी कशी जिंकली हे वर्णन करण्यासाठी मी अनेक पाने लिहू शकेन. उत्पादन नोकरी म्हणजे मूलतः ‘आग विझवणे’ (म्हणजे ‘आणीबाणी’ आणि ‘जवळपास बंद पडणे’ यांतून बचाव) आणि दररोज प्रत्यक्ष आग आणि स्फोट टाळणे. युनिटचे प्रत्यक्ष बंद पडणे हे एका शापासारखे असते कारण यामुळे रिफायनरीचे फार मोठे नुकसान होते.
रिफायनरीतील माझ्या पहिल्या दोन वर्षांमधील कामाचे काही महत्त्वाचे मुद्दे येथे दिले आहेत :
* आधुनिक रिफायनरीज हे अनेक युनिट्ससह एक अत्यंत गुंतागुंतीचे ऑपरेशन आहे, त्यापैकी किमान ८-१० युनिट्स ‘मोठी’ युनिट्स म्हणून ओळखली जातात, जी फीड आणि/किंवा उत्पादनांसाठी एकमेकांवर अवलंबून असतात. कोणत्याही मोठ्या युनिटमधील कोणतीही समस्या लक्षणीय आर्थिक नुकसानीस (सामान्यतः दररोज १ दशलक्ष डॉलर्स किंवा त्याहून अधिक) कारणीभूत ठरते आणि व्यवस्थापक, ऑपरेटर आणि अभियंते यांच्यावर ती त्वरित सोडवण्यासाठी प्रचंड दबाव असतो.
*मी जवळपास लगेचच आणीबाणी हाताळायला शिकलो (अग्निदीक्षा). माझ्या नोकरीच्या दुसऱ्याच दिवशी, एका अपस्ट्रीम युनिटच्या चालू होताना एका असामान्य अपघातामुळे आमचे FCCU बंद पडले. जरी आम्ही ४८ तासांच्या आत पुन्हा सुरू केले, तरी पुढील अडीच वर्षांपर्यंत planned turnaround मध्ये देखभाल दुरुस्ती होईपर्यंत उत्पादन थोडे कमी दराने चालले. मी पुढील ३० दिवसांसाठी Root Cause Analysis (RCA) तपासणीमध्येदेखील भाग घेतला, म्हणजे दररोज १-२ तास अतिरिक्त काम केले.
*दोन महिन्यांनंतर एक मोठा अपघात झाला, ज्यामुळे FCCU ५ आठवडे बंद पडले. जर मी अधिक अनुभवी असतो, तर ऑपरेशन्स आणि व्यवस्थापनाने माझ्या निर्णयावर व शिफारशींवर विश्वास ठेवला असता. त्यामुळे आम्ही कदाचित २-३ आठवडे जास्त बंद पडणे टाळू शकलो असतो, ज्यामुळे नुकसान मर्यादित राहिले असते आणि अधिक गंभीर अपघात टाळता आला असता. ही घटना आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा शिकवते. कधीकधी, सर्वोत्तम प्रयत्नांनंतरही, गोष्टी नियोजनानुसार होत नाहीत. अशा परिस्थितीत, जे काही घडले आहे ते चांगल्यासाठीच आहे असा आपण विचार केला पाहिजे, त्यातून शिकले पाहिजे आणि काम करत राहिले पाहिजे.
*आमचे तंत्रज्ञान व्यवस्थापक – पॉलचा बॉस जेरी टँबोर्स्की – शेलमध्ये रुजू होण्यापूर्वी त्यांनी १५ वर्षे दुसऱ्या कंपनीत FCC अभियंता आणि व्यवस्थापक म्हणून काम केले होते. दररोज ते मला माझ्या युनिटबद्दल प्रश्न विचारायचे. पॉलला या तंत्रज्ञानाचा अनुभव नव्हता. त्यामुळे या वरिष्ठ व्यवस्थापकाला उत्तरे देण्यासाठी आणि संतुष्ट करण्यासाठी मला माझ्या कामातील प्रत्येक गोष्ट अधिक वेगाने शिकून घ्यावी लागली. यामुळे मला जेरीपासून फक्त सुटकाच मिळाली नाही, तर माझ्या ऑपरेटर, ऑपरेशन्स पर्यवेक्षक आणि ऑपरेशन्स व्यवस्थापक यांच्यासोबत पॉलचाही आदर मिळाला.
*शेलने मला लॅपटॉप दिल्याने, मी घरून माझ्या युनिट्सवरील रिअल-टाइम डेटा ॲक्सेस करू शकलो आणि झोपण्यापूर्वी रात्री उशिरा FCCU चे निरीक्षण करू शकलो. हे ‘रिमोट मॉनिटरिंग’ करून मी किमान २-३ अपघात टाळले असावे, ज्यामुळे ऑपरेटर आणि पर्यवेक्षकांशी माझे संबंध अधिक दृढ झाले. आमचे ऑपरेशन्स पर्यवेक्षक, अर्नेस्ट ग्राफ, जे माझे एक उत्तम मित्र बनले, ते मला ‘अतिरिक्त’ बोर्ड ऑपरेटर म्हणायचे!
*२००६-०८ दरम्यान मी FCCU वर प्रचंड ऑपरेटिंग अनुभव मिळवला : दररोजच्या ऑपरेशन्समधून शिकणे, ऑपरेटरांशी संवाद साधणे, ऑपरेटिंग प्रक्रियांचे पुनरावलोकन करणे आणि अद्यतनित (update) करणे, अनेक अनिवार्य सुरक्षा अभ्यासांमध्ये भाग घेणे (प्रोसेस हॅझार्ड ॲनालिसिस – PHA, अलार्म रिव्ह्यूज, एनशुअर सेफ प्रोडक्शन – ESP, हॅझार्ड्स अँड इफेक्ट्स मॅनेजमेंट प्रोसेस – HEMP आणि मॅनेजमेंट ऑफ चेंज – MOC). अर्थात, अनेक RCA होते आणि जेव्हा-जेव्हा युनिटवर समस्या उद्भवली तेव्हा १२ ते १६ तासांच्या रात्रीच्या शिफ्ट होत्या. समस्या सोडवणे आणि आव्हानांवर मात केल्याने मी केवळ मानसिक दृष्ट्या मजबूत, सक्षम झालो नाही; तर युनिटवरील इतरांना मदत करण्यासाठी खूप ज्ञानी झालो.
*२००८ च्या सुरुवातीस, आमच्याकडे दर ४ वर्षांनी एकदा नियोजित ६ आठवड्यांची देखभाल दुरुस्ती होती (maintenance turnaround), जिथे माझे कामाचे वेळापत्रक असे होते : १६ तासांच्या रात्रीच्या शिफ्ट, ज्यात दिवसाच्या शिफ्टमधील अभियंत्यासोबत २ तासांचे ओव्हरलॅप आणि शेवटी repairs साठी ‘justification’ लिहिण्यास २ तास (आणि घर ते रिफायनरी वाहन चालवण्यासाठी आणखी दोन तास). ही मुख्य vessels, exchangers आणि उपकरणांना आतून पाहण्याची, फोटो काढण्याची, मुख्य कार्यालयातील तज्ज्ञांशी चर्चा करण्याची आणि ‘अनियोजित’ दुरुस्तीची शिफारस आणि समर्थन करण्याची एकमेव संधी असते. रासायनिक अभियंत्याची ही एक महत्त्वाची जबाबदारी आहे. डिस्टिलेशन कॉलम्स आणि हीट एक्सचेंजर्समध्ये प्रवेश करण्यासाठी मॅन वे खूप लहान असतात – २०-२४ इंच व्यासाचे. माझ्या आकारामुळे मी त्यांतून जाऊ शकत नव्हतो, म्हणून पॉलने मला हे काम करण्यासाठी तरुण आणि सडपातळ अभियंते देऊन मदत केली ☺
*सामान्यतः युनिटने दुरुस्तीनंतर किमान पुढील २-३ वर्षे सहजतेने चालणे अपेक्षित असते. तथापि एक मोठी समस्या (corrosion गटासाठी) सापडली नाही, ज्यामुळे २००८ च्या उर्वरित काळात (आणि २०१२ मध्ये नियोजित पुढील दुरुस्तीपर्यंत) युनिट अनेक वेळा बंद आणि सुरू झाले. प्रत्येक वेळी मी अनेक रात्री १६ तासांच्या रात्रीच्या शिफ्टवर असायचो. खरंच एक खूप तणावपूर्ण वर्ष होते.
घरातील घडामोडी
या पाच वर्षांमध्ये घरी काही महत्त्वपूर्ण घडामोडी घडल्या :

*निमिषने मे २००७ मध्ये हायस्कूलमधून (१२ वी) त्याच्या वर्गातील टॉप १५% मध्ये पदवी प्राप्त केली (त्याला ‘कुम लाउडे’ म्हणतात). आम्ही भारतात आलो आणि जूनमध्ये आग्रा येथील सुंदर ताजमहालाला भेट दिली. तो कॉलेज स्टेशनमधील टेक्सास A&M विद्यापीठात गेला, जे आमच्या घरापासून सुमारे ९० मैल दूर आहे, – जीवशास्त्रामध्ये बी.एस. साठी.
*निमिषने डिसेंबर २०१० मध्ये कॉलेजमधून पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्याने ऑगस्ट २०११ मध्ये ह्यूस्टनमध्ये सार्वजनिक आरोग्य (MPH) मध्ये मास्टर्स सुरू केले.
टप्पा ४: वरिष्ठ तंत्रज्ञ (मे २०११ ते ऑक्टोबर २०१७)
माझ्या कारकिर्दीचा हा शेवटचा टप्पा सर्वात आनंददायी आणि फलदायी होता.
आमचे SAA नेटवर्क, ज्याला आता ‘तंत्रज्ञान अंमलबजावणी नेटवर्क (TIN)’ म्हणत होते, ते सुरू ठेवण्याची परवानगी असलेल्या काही नेटवर्कपैकी एक होते. आम्ही वरिष्ठ व्यवस्थापनाकडून मान्यता मिळवणे सुरू ठेवले. आम्ही शेलच्या नफ्यामध्ये दरवर्षी ३ ते ५ दशलक्ष डॉलर्स भर घालत आहोत हे दस्तऐवजीकरण करणारे अहवाल मी दर १२ ते १८ महिन्यांनी प्रकाशित केले.
*२०१२ मध्ये मी ‘ॲसिड रनवे’ (जे सामान्यतः जगातील कुठेतरी SAA युनिटमध्ये एक किंवा अधिक वेळा घडते) नावाच्या असामान्य परिस्थिती (संभाव्य अपघात) टाळण्यासाठी, ओळखण्यासाठी आणि हाताळण्यासाठी शिफारशींवर एक अद्यतनित दस्तऐवज प्रकाशित केले. २०१३ मध्ये वार्षिक ड्युपॉन्ट SAA कार्यशाळेत १२०+ जागतिक उपस्थितांनी त्याचे चांगले स्वागत केले.
*मी २०१३ मध्ये SAA प्रक्रिया मार्गदर्शकाचे आणखी एक अद्यतन (update) लिहिले.
*मला २०१३ च्या उत्तरार्धात माझ्या ‘SAA ऑपरेटर प्रशिक्षण’ साठी डीअर पार्क रिफायनरीमध्ये आणखी एक शेल जागतिक पुरस्कार मिळाला. २००४पासून मी प्रत्येक शेल यूएस रिफायनरीमध्ये (एकूण ७ रिफायनरीज) किमान एकदा ते प्रशिक्षण दिले होते. ३०+ वर्षांच्या अनुभवाच्या एका खूप वरिष्ठ ऑपरेटरने त्याच्या व्यवस्थापकाला ईमेल पाठवून माझ्या प्रशिक्षणातील खालील गुणांचा उल्लेख केला, त्यांपैकी काही त्याने त्याच्या दीर्घ कारकिर्दीतील इतर अनेक प्रशिक्षणांमध्ये क्वचितच पाहिले होते : i) खूप स्पष्ट संवाद, ii) प्रशिक्षणादरम्यान अनेक व्यावहारिक उदाहरणे आणि exercises, iii) शिरीष चांगले ऐकतात आणि ऑपरेटरच्या सूचना आणि मतांचा आदर करतात (म्हणजे, तो ‘बॉस’प्रमाणे वागत नाही किंवा त्याचे विचार ऑपरेटरवर लादत नाही; फक्त तो पीएच.डी. अभियंता आणि तंत्रज्ञानातील ‘तज्ज्ञ’ आहे म्हणून), iv) आश्चर्यकारक प्रश्नासाठी अधिक विश्लेषण आवश्यक असताना तो स्वीकारतो आणि म्हणतो, “आत्ता, मला अचूक आणि पूर्ण उत्तर माहीत नाही.” त्यानंतर, तो एक किंवा दोन दिवसांत उत्तरासह पाठपुरावा करतो.
मी शिकत राहिल्यामुळे आणि सुधारत राहिल्यामुळे सुमारे २० वर्षांच्या कालावधीत माझ्या २१ व्या शतकातील कौशल्यांमध्ये झालेली प्रचंड वाढ तुम्हांला दिसते का?
*२०१५ च्या सुरुवातीस, डीअर पार्क रिफायनरीमधील युनियन सदस्यांच्या संपामुळे मी सात आठवडे SAA युनिटवर १४ तासांच्या रात्रीच्या शिफ्टमध्ये कन्सोल बोर्ड ऑपरेटर म्हणून काम केले. माझ्या २९ वर्षांच्या कारकिर्दीतील हे कदाचित सर्वात समाधानकारक काम होते कारण मी स्वतःला सिद्ध करू शकलो की मी ऑपरेटरना तांत्रिक ‘तज्ज्ञ’ म्हणून ज्या शिफारशी करत होतो त्या सर्व व्यावहारिकदृष्ट्या ‘करण्यासारख्या’ होत्या. दुसऱ्या SAA तज्ज्ञ अभियंत्यासह (दिवसाच्या शिफ्टमध्ये) काम करून आणि ऑपरेटिंग परिस्थिती ऑप्टिमाइझ करून, आम्ही त्या युनिटवर सरासरी मासिक उत्पादनासाठी एक नवीन विक्रम प्रस्थापित केला!
*शेलमधील माझे शेवटचे कार्य (२०१५-२०१७ दरम्यान) शेलच्या जागतिक असामान्य परिस्थिती ऑपरेटर प्रशिक्षणाचे समन्वयक म्हणून होते ज्याला ‘STORM’ म्हणतात. या रिफायनरीज आणि रासायनिक plantsमधील अशा परिस्थिती आहेत, जर त्या योग्य रित्या हाताळल्या नाहीत तर गंभीर अपघात होऊ शकतात ज्यामुळे लाखो डॉलरचे नुकसान आणि कधीकधी जीव गमावू शकतात. वाटप केलेल्या बजेटमध्ये, मी मागील २ वर्षांतील वितरण कार्यक्षमता ६०% वरून ११०% पर्यंत सुधारली आणि प्रत्येक प्रशिक्षणाचा खर्च सुमारे २५% कमी केला.
*या संपूर्ण ६ वर्षांच्या कालावधीत, मी आमच्या विभागात (सुमारे २०० अभियंते आणि त्यांचे व्यवस्थापक) काही मोजक्या नेत्यांपैकी एक म्हणून ओळखला जाऊ लागलो जो दरवर्षी ‘सर्व उद्दिष्टे (goals) ठरवतो आणि पूर्ण करतो!’
२०१७ च्या सुरुवातीस, मी माझ्या व्यवस्थापनाला इतर सर्व TIN समन्वयकांना त्यांच्या कार्यसंघांचा प्रभाव सुधारण्यासाठी आणि त्यांच्या तंत्रज्ञानाच्या सर्वोत्तम पद्धती लागू करण्यासाठी मार्गदर्शन करून दरवर्षी सुमारे $२० दशलक्षचा फायदा मिळवण्याचा एक चांगला पर्याय दिला; तथापि नेदरलँड्समधील बॉसने आधीच संघटनात्मक चार्टबद्दल निर्णय घेतला होता आणि मला तेच काम करत राहायचे होते. मी आधीच आर्थिक दृष्ट्या चांगल्या स्थितीत होतो आणि म्हणून मी २०१७ च्या शेवटी ‘आनंद आणि समाधाना’च्या मिश्र भावनांसह निवृत्त होण्याचा निर्णय घेतला. मला कोणतीही ऐच्छिक सेवानिवृत्ती किंवा VRS (अमेरिकेत ‘सेव्हरन्स पॅकेज’ म्हणतात) मिळाली नाही कारण शेलला मी आणखी पाच वर्षे काम केलेले आवडले असते.