पद प्रमेयाचे गुंफणे|

श्यामाभुजबंधाते जिणे|

कोवळीक घाली सीरणे |

शिरीष पुष्पांसी|

तसि वनिं पति-लाडें मानितें कोड वाटे|” 

नयनिं दावुनि लड्डुशर्करा|

जननि दे कडु औषध लेंकरा|

न फळ साखर औषधिचें

जसें श्रुति वदे फळ काम्य जगीं असें|

‘कीं जरी बहुतचि निजे|

तरी तमोगुणें चित्त भिजे|

भिजट फार होता न शिजे

डाळ तुरीची!’ 

गाती, नाचती, उडती|

विविध माझे अभिनय दाविती|

ज्या ज्या प्रसंगी मी जे जे रीती

रमलो दाविती ते भाव|

मांडिती त्रिभंगी ठाण|

वेणु अधरी दाविती सुजाण|

कीं तेव्हां त्यांच्या मनाचे उठाण अंतरी तैसेचि| 

सलोकता, समीपता, सरूपता व सायुज्यता असे मुक्तीचे प्रकार आहेत. श्रीकृष्ण आणि सवंगडी एकाच लोकी (सलोक) होते, समीपही होते. श्रीकृष्णाच्या लीलांची आठवण काढत, त्याच्यासारखे त्रिभंगी उभं राहून, वेणुवादनाची नक्कल करताना ते  त्याच्यासारखे होत त्याच्यामध्येच विलीन झाले – सायुज्यता लाभली. अनुकरण करताना तो त्यांचा स्वभाव होऊन जातो – असा हा अध्यात्म पातळीवर नेणारा स्वभावोक्ती अलंकार! 

भगवद्गीतेचे महत्त्व आणि गीतेखेरीज ग्रंथांचं होणारं  वाङ्मयचौर्य याविषयी सांगताना स्वभावोक्ती अलंकाराचा मजेशीर वापर वामन पंडित करतात… हे वाङ्मयचोर काय करतात… 

‘हिचे मुख जणू चंद्रच आहे’ अशा उत्प्रेक्षा अलंकाराचा एक प्रकार म्हणजे हेतूत्प्रेक्षा.   एखाद्या घटनेचं वर्णन करताना कवी स्वतःच्या प्रतिभेतून प्रसंग चित्रित करतो. प्रतिभेची झेप दाखवणारा हा अलंकार. 

आभाळ दाटून आलं आहे, श्रीकृष्ण मुरली वाजवत आहे. अशा सुंदर वेळी ढगही मोठ्याने गडगडत नाहीत, ते जपून गडगडतात : श्रीकृष्णाच्या मुरलीहून आवाज मोठा व्हायला नको…

हळुहळू घन गर्जतसे नभीं

मुरलिहूनि चढेल म्हणोनि भी

श्रवणभक्ति अतिक्रम वर्जितो

करित कीर्तनही घन गर्जतो

व्याजस्तुती हा मनुष्यस्वभावाचे कंगोरे टिपणारा  एक मिस्कील अलंकार. वरवर स्तुती पण आतून द्वेष अथवा निंदा असा याचा पेहराव असतो. अर्जुनाला भीष्म म्हणतो, तू बलवान आहेस, तुझा सारथी स्वयं रमेश आहे आणि मी तर असा म्हातारा… पण मनात मात्र माझ्यापुढे तुझी काय टाप आहे!) 

पितामह वदे तदा प्रबळ तू पृथानंदना

रमेश रथिं सारथी चतुर वागवी स्यंदना

स्वयें गत वयस्क मी सरस वीर तूं रे नवा

भिडे रणधुरंधरा जय घडो सुखें वा न वा

एखाद्या व्यक्तीच्या  वागण्यावरूनच त्याच्या स्वभावाचा अंदाज येतो.  त्याच्या गुणांची  स्तुती करणं याला उदात्त अलंकार म्हणतात. 

ज्यांचें पात्र पवित्र पाणि-युग हें भिक्षान्न जे भक्षिती

ज्यांचें वस्त्र दिशा, जयां भय नसे शय्या जयांची क्षिती

ज्यांला दैन्य नसे, विरक्त-वनिता जे तीसवें नांदती|

ज्याला कर्म-कलाप बांधित नसे ते धन्य येणें रिती|

 एकापेक्षा एक गुणांचं अथवा दुर्गुणांचं आधिक्य असतं तिथे सार अलंकार होतो.  

आधीच मर्कट तशातही मद्य प्याला

झाला तशांत जरि वृश्चिक–दंश त्याला

झाली त्या तद्नंतर भूत–बाधा

चेष्टा वदूं मग किती कपिच्या अगाधा

याचं रचनाकौशल्य असं की चालीवर वाचताना समोर माकडाची सगळी गंमतही डोळ्यांसमोर दिसू लागते. 

वामन पंडित पुराणकथेमधलं वर्णनही  सार अलंकाराने सजवतात. 

वाहे महीतें स्वशिरी फणींद्र तो

पाठीवरी कूर्म तयास वाहतो

त्यालाहि घे सागर मांडियेवरी

थोराचिये थोरिव जाण यापरी

सार अलंकारात एकापेक्षा एक असा क्रम असतो; तर विरुद्धगुणन्यासात विरुद्ध गुणांचे तुल्यबळ जोखले जाते. 

तू राजा जरि मी श्रुतिस्मृति– महाविद्याभिमानी असे|

भाग्यें विश्रुत तूं मदीय कविता सत्कीर्ति श्लोकीं वसे|

आहे अंतर फार तूज मज रे, 

तू गर्व जैं दाविशी|

मीही निःस्पृह भाग्यवंत गणना नाही मला फारशी|

सद्भावना, निर्मोह, दान अशा भावनांनी युक्त असे वामन पंडितांचे काव्य आहे. सद्गुण आणि दुर्गुण यांची तुलना हा बऱ्याच रचनांचा विषय आहे. परिसंख्या अलंकारामधून ते हात, कान आणि शरीर यांना कशामुळे शोभा येते एवढेच सांगून थांबत नाहीत; कशामुळे येत नाही हेही ठासून सांगतात. 

श्रुतेंचि कीं श्रोत्र न कुंडलानें

दानेंचि कीं पाणि न कंकणानें

साजे तसा देहहि हा न आनें

परोपकारेंचि न चंदनानें

दीपक अलंकार हा एका ज्योतीने सगळे दिवे उजळावे असा अलंकार. एका शब्दातूनच ज्ञानप्रकाश पडावा अशा पंक्ती वामन पंडितांनी लिहून विचारांचा प्रकाशझोत सोडला आहे. 

पुरे, पुराणे, स्मृति, वेद, शास्त्रें|

आमुष्मिकें वैदिक कर्म तंत्रें|

जेणें सरे हा भव ते विचारी|

यावेळी सर्व दुकानदारी|

सुरुवातच ‘पुरे’ या कळकळीने करून हे सगळं थांबवा अशी विनंती ते करतात, भवरोग कधी संपेल इतकाच विचार करा असा सल्ला ते दीपक अलंकाराचा वापर करून देतात. 

जे नाहीच त्याचा भास होणे याला भ्रांती म्हणतात. 

मा म्हणजे नाही 

या म्हणिजे ऐसी 

नसोनि भासे जे काहीं| 

ते ते कीं मृगजळ

न दिसे कोणासही|

किरणावांचूनि स्वयें जैसें

जी नाहीच अशी माया  मृगजळाच्या माध्यमातून भ्रांतिमान अलंकाराद्वारे उलगडली आहे. 

दोन वस्तूंतील संबंध अशक्य   असतो ते निदर्शनास आणणारा अलंकार निदर्शना! 

जे का ज्ञानें लाधलें सद्विचारा|

संपत्तीचा त्यापुढे काय तोरा|

पद्माचा जो तंतु तो वारणाला|

वारायाला पैं म्हणे सिद्ध झाला|

वारण म्हणजे हत्ती.  त्याला वारायला कमलतंतू उपयोगी पडत नाही असा दृष्टान्त देत ज्ञान आणि संपत्ती यांच्यातील फरक दाखवून दिला आहे. 

प्रश्नालंकार आणि दृष्टान्त  यांचाही मेळ गुंफत ‘ सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति|’ हे तत्त्व त्यांनी बिंबवलं आहे. 

ते म्हणतात, ‘ ज्या विहिरीत तोंड धुवावे त्याच विहिरीत कपडे धुणे योग्य नव्हे…. 

एवं च

इत्यादि सर्व विहिरे टाकूनिया वरें वरे|

जरी एकाच गंगाजळीं शिरे|

तरी कोण कार्य त्याचे न होणार| 

कार्य का बरे होणार नाही… याचा अर्थ नक्कीच होईल. 

एखादी गोष्ट लगेच लक्षात यावी यासाठी एखादं उदाहरण दिलं जातं त्याला  दृष्टान्त  म्हणतात. 

गजशौचाचा एक बहारदार दृष्टान्त 

हस्तीतें धुतलें जळीं बसविलें मालिन्यही नाशिलें|

तेणें ते पहिलें स्वकर्म वहिलें तीरींच आरंभिलें|

शुंडाग्रें धरिलें धुळीस भरिले सर्वांगही आपुलें|

प्रायश्चित्त दिलें तथापि न भलें ज्याचें मन क्षोभले|

सर्वसामान्य माणसाचीही अशीच गत असते नाही का? 

पूयपंकीचे किडे काय चिळसी घेत… ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचे निरूपण करताना के. वि. बेलसरे म्हणाले होते, पुवातल्या किड्याला बाहेर काढून धुऊन स्वच्छ केला तर तो मरेल! तसाच हा प्रकार! 

गंतव्य स्थानी   कसे जात आहात यापेक्षा योग्य ठिकाणी पोचता आहात हे महत्त्वाचे हे सांगताना प्रवासवाटेचा दृष्टान्त वामन पंडित देतात. 

एकाच वाराणसीप्रती| 

मार्ग दोनी जे असती|

जे काशी न जाती||

काशी जो जाय|

त्या कोण मार्ग जाला तरी काय|

दोन्ही मार्गीं चालती पाय|

आणि पावणें काशीतेंचि||

माणसाचं आत्ममग्नत्व संपतच नाही, समोर मृत्यू उभा ठाकला तरी हाव सुटत नाही आणि हाव तृप्त करणारे खायला घालतच असतात ही जगाची शोकांतिका सांगणारा हा दृष्टान्त 

खांदियावरी सूळ| 

त्यास चारिती खोबरे गूळ|

सुळीं घालायचे स्थळ|

जवळी होते पदोपदी|| 

काही तर हातात आलेला परमार्थाचा घास दूर सारून विषय कवळतात. 

देऊन हातींचा विडा| 

तांबूल मागे वेडा|

ज्यास होता ज्ञानें मोक्ष रोकडा|

तो दाढेत पडला काळाच्या||

ज्ञान, भक्ती मनावर ठसवण्यासाठी रूपकाचेही प्रभावी उपयोजन वामन पंडित करतात. कृष्णाची कृपा होताच पाप नाहीसे झाले अशी नीरस  वाक्ये  लक्षवेधी ठरत नाहीत. वामन पंडित रूपकातून अर्थ स्पष्ट करण्याबरोबरच  रसनिर्मितीही करतात. 

विप्राची अघझोपडी न कळतां नामाग्निनें जाळिली|

तेव्हा कृष्णकृपांबुवृष्टि सहसा माथां पडों लागली|

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया याचे निरूपण वाचताना एखादा भयपट पाहत आहोत असे वाटते. अंतर्मुख होण्यासाठी योजलेले हे रूपक अतिशय प्रभावी ठरते. 

वासनासमीरें चंचळ|

उठती कामनेचे कल्लोळ|

धार अहंकाराची लोळ|

अत्यंत करी|

कामक्रोध–तिमिंगिल(मोठे मासे) 

गिळिती चघळती प्रबळ|

लोभ नक्र अमंगळ| 

मिठी घाली न सोडी सर्वथा

वामन पंडितांची विद्वत्ता अलौकिक होती,  आंतरिक अनुभवसृष्टी त्यांच्या अलंकार योजनेतून दिसत राहते. 

अकारादि सोळा स्वरनामके अक्षरे 

आणि ककारादि पंचवीस अक्षरी 

सारे विश्व लेख न आटले परि ज्यां जोडाक्षरे न कळती तों न म्हणवे लेखक|

असं ते म्हणतात.  एकूणच कवितेवर लिहिताना जोडाक्षरांनी जोडलेल्या विविध खाचाखोचा समजण्याइतकी विद्वत्ता माझ्याकडे नाही; तरीही त्यांच्या अलंकारांचा आस्वाद घेण्याचा हा छोटा प्रयत्न. 

या अलंकारांतून त्यांच्याच शब्दांत :

९७६९३६२६०१

अलंकारांसाठी संदर्भ 

१)अलङ्कार- चंद्रिका

( गणेश मोरेश्वर गोरे) 

२)मराठी साहित्य व व्याकरण

मोरेश्वर सखाराम मोने