आरुषीची आई एका कोपऱ्यात उभी होती. तिचे पंख पाठीमागे नीटपणे दुमडलेले होते आणि हातात तिने अनुक्रमणिका धरली होती. रॉल्फने तिच्याकडे पाहून स्मित केलं आणि तिच्या मनातील धास्ती कमी करण्यासाठी तिच्या खांद्यांभोवती हात ठेवला. या उद्घाटनाच्या समारंभात तो तिच्या बरोबर होता हे तिला किती बरं वाटत होतं. अर्थात, सॅंड्रा तिच्यावर स्तुतीचा वर्षाव करत होती आणि एकूणच तिने लोकांच्यात मिसळावं यासाठी प्रयत्न करत होती; पण ती जरा जास्तच बडबडत होती आणि तिच्या उतू जाणार्‍या उत्साहाला आरुषीच्या आईच्या मनात आजिबात थारा मिळत नव्हता. एका कोपऱ्यात उभं राहून दुरूनच प्रेक्षकांच्या प्रतिक्रियांचा अंदाज बांधणं तिला सोईस्कर वाटत होतं. 

ही कल्पना सॅंड्राचीच होती; किंबहुना तिचा आग्रहच होता, की आरुषीच्या आईने तिच्या चित्रांचं प्रदर्शन भरवावं. चित्रकलेच्या दालनाबरोबर चर्चा करून तिनेच सगळी तयारी केली होती आणि चित्रं फ्रेम करून आणली होती. प्रदर्शनासाठी पुरेशी चित्रं नव्हती, म्हणून तिने आरुषीच्या आईकडून एका आठवड्यात दोन चित्रं रंगवून घेतली होती आणि तिच्या अकादमीच्या संग्रहातून तिची दोन जुनी चित्रं मिळवली होती. त्या प्रदर्शनात आरुषीच्या आईने घन स्वरूपातील साधनं वापरून प्राचीन पद्धतीने रंगवलेली – कॅनव्हासवर नैसर्गिक वस्तूंपासून तयार केलेल्या रंगांनी रंगवलेली चित्रंही होती. 

मित्रमैत्रिणी आणि सहकारी यांच्यात सॅंड्राने प्रदर्शनाची भरपूर जाहिरात केली होती आणि काही लोकांना ती प्रदर्शन बघायला अक्षरशः ओढून घेऊन आली होती. आठवडाभर चाललेल्या प्रदर्शनाचा आज शेवटचा दिवस होता आणि एकदाचं ते दिव्य पार पडलं म्हणून आरुषीच्या आईला बरं वाटत होतं. हीच ती चित्रं काढणारी कलाकार आहे हे जेव्हा लोकांना कळायचं आणि ते तिच्याशी बोलायला यायचे आणि तिच्या चित्रांची प्रशंसा करायचे तेव्हा आरुषीच्या आईला खूप अवघडल्यासारखं वाटायचं. अशा वेळी तिला फार वाटायचं, की आरुषी तिच्याबरोबर असायला हवी होती. मग अभिमानाने तिचा चेहरा उजळून निघाला असता. 

प्रदर्शनाबद्दल रॉल्फला सांगायला तिला फार संकोच वाटला होता. त्यामुळे तो सहज म्हणून नवीन कार्यक्रमांविषयी माहिती मिळवायला कला केंद्रात गेलेला असताना त्याला त्याच्या जोडीदारिणीच्या चित्रांचं प्रदर्शन लागलेलं बघून आश्चर्य वाटलं. त्याने प्रदर्शनातून फेरफटका मारला आणि इतके दिवस आरुषीच्या आईने आपली एवढी प्रतिभा झाकून ठेवलेली पाहून त्याला धक्काच बसला. त्याच्या उपस्थितीत ती कधीच चित्रं काढत नसे. चित्रं काढणं ही तिची एकांतात करण्याची क्रिया होती. आरुषी आणि तिच्या वडिलांच्या उपस्थितीत ती चित्रं काढत असे; कारण आरुषीला तिची चित्रं आवडत असत आणि तिच्या वडिलांना त्यात काही रसच नव्हता.
 

त्यामुळे रॉल्फने जेव्हा तिचं प्रदर्शनाबद्दल अभिनंदन केलं आणि तिच्या चित्रांची प्रशंसा केली तेव्हा त्याला कसा प्रतिसाद द्यावा हे तिला समजेना. त्यांनी तो आठवडा एकत्र घालवला होता आणि त्याने केलेली प्रशंसा मनापासून केलेली होती याची तिला खातरी पटली होती. हळूहळू त्याची सोबत तिला आता आवडू लागली होती. त्याचं असणं हे आता केवळ तिच्या मनाला कायम वाटणाऱ्या धास्तीपासून आणि कंटाळ्यापासून एक सुटका नव्हती तर ज्याची वाट पाहावी असा तो एक स्वागतार्ह बदल होता. 

हळूहळू, आणि सुरुवातीला घुटमळत, ती त्याच्याशी आरुषीबद्दल बोलू लागली. एक अलिखित सामाजिक नियमच होता, की वर्तमानातल्या जोडीदारासमोर मागच्या आयुष्याचा विचार करत बसायचं नाही. त्यांच्या सध्याच्या जोडीदाराच्या उपस्थितीत लोक गतायुष्यातील सुखदुःखांबद्दल बोलत नसत. वर्तमानात जगायचं आणि आलेल्या क्षणाचा आनंद घ्यायचा हेच त्यांचं ध्येय असे. ज्या स्त्री-पुरुषांनी पूर्वी पालक करार पूर्ण केलेला असेल ते एकमेकांच्या आणि आपल्या मुलांच्या संपर्कात राहत. पण आपल्या सध्याच्या जोडीदाराशी त्या भेटींबद्दल किंवा संभाषणाबद्दल चर्चा करत नसत. रॉल्फबरोबर आरुषीच्या आईचं तसंच नातं होतं आणि तरीही रॉल्फबरोबर आनंदात घालवलेल्या क्षणांतही आरुषीची आई आपल्या कौटुंबिक आठवणी विसरू शकत नव्हती. गोठलेल्या अवस्थेत सुषुप्तीत असलेल्या आणि प्रत्येक क्षणाला तिच्यापासून दूर जाणाऱ्या आपल्या लेकीचा विचार नेहमीच तिच्या मनात अग्रणी असायचा. अवकाश प्रवास केंद्राने चालवलेल्या पथनियंत्रण प्रणाली मार्फत ती रात्रंदिवस आरुषीच्या अवकाशयानाचा मार्ग जोखत होती आणि जीवन उत्पन्न करणाऱ्या आणि जीवनाला आधार देणाऱ्या त्या अज्ञात शक्तीची ती आपल्या लेकीच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करत होती. 

रॉल्फबरोबरचं नातं जोपर्यंत वरवरचं होतं तोपर्यंत ती तिच्या मनातले हे विचार आणि काळजी त्याच्यापासून दूर ठेवू शकत होती. पण आता जेव्हा दोघांनाही एकमेकांची सोबत आवडू लागली होती तेव्हा कायम वर्तमानात राहणं तिला जड जात होतं. रॉल्फला ती अनेकदा विचारात गढून गेलेली आढळे पण तिच्या खासगी जगात तिला तो रमू देत असे. त्यानेच पहिल्यांदा आरुषीचा विषय काढला. तिच्या लेकीने एका नवीन क्षेत्रात नेतृत्वाची भूमिका निभावल्याबद्दल त्याला तिचा अभिमान वाटलेला पाहून आरुषीच्या आईला सानंद आश्चर्य वाटलं. रॉल्फने तिला निवड प्रक्रियेबद्दल, आरुषीने घेतलेल्या प्रशिक्षणाबद्दल आणि मोहिमेच्या तांत्रिक पैलूंबद्दल विचारलं. हळूहळू, आरुषीची आई त्याला आपल्या लेकीच्या बालपणाबद्दल, त्यांच्या प्रेमळ नात्याबद्दल आणि लेकीच्या यशामुळे तिला वाटणाऱ्या अभिमानाबद्दल सांगू लागली. आठवणी सांगताना ती अनेकदा खूप भावनावश होत असे… तिच्या गरोदरपणाच्या आठवणी, आरुषी बाळ असतानाच्या आठवणी, तिला उडायला शिकवतानाच्या आठवणी, छोट्या आरुषीबरोबर गच्चीवरच्या दुर्बिणीतून रात्रीचं आकाश बघत घालवलेल्या अनेक तासांच्या आठवणी… आरुषीला सांगितलेल्या प्राचीन पृथ्वीच्या गोष्टी, आरुषीची विलक्षण ग्रहणशक्ती, तिचा दयाळू स्वभाव, प्राचीन संगीतातील तिचं नैपुण्य, अकादमीतले तिचे दिवस. रॉल्फ हे सर्व आत्मीयतेने ऐकताना, तिच्या आनंदात सहभागी होताना पाहायला तिला आवडायचं.

रॉल्फने कधीच कुणाबरोबर पालक करार केला नव्हता. त्याने अनेक अर्थपूर्ण नाती निभावून नेली होती; शिवाय जीवशास्त्रज्ञ  तर तो होताच पण एक उत्कृष्ट खेळाडूदेखील होता. त्याच्याशी जडलेलं नातं किती काळ टिकेल असा विचार कधीकधी आरुषीच्या आईच्या मनात येई. पण त्याची तिला फारशी फिकीर नव्हती. आयुष्यात तिच्यासमोर एक ध्येय होतं – तिच्या लेकीच्या परत येण्याची ती वाट पाहत असताना मिळालेली कोणतीही सोबत तिला आवडणारच होती पण तिला जरी एकटीला राहावं लागलं तरी तिच्या आयुष्याचं एक प्रयोजन होतं – आणि ते फार महत्त्वाचं होतं. 

———————————————————————————————————————————————————————-

शक्य तितकी शक्ति गोळा करून अमरने ती त्याच्या फटकाऱ्यात ओतली आणि त्याच्या प्रतिस्पर्ध्याकडून आलेला सरळ बॉल क्षणार्धात पुन्हा त्याच्या हद्दीत टोलवला. उलट्या हाताने मारायच्या फटक्याचं तंत्र त्याला फारसं जमत नसे पण आज कसं कोण जाणे शेवटच्या फेरीत त्याने आपल्या प्रतिस्पर्ध्याला हरवलं आणि खेळ जिंकला. कदाचित त्याचा मुलगा प्रेक्षकांत बसून त्याचा खेळ पाहत होता म्हणून त्याच्या स्नायूंत अधिक बळ संचारलं होतं. दमून त्याने आपली रॅकेट भिरकावून दिली आणि कोर्टाच्या जमिनीवर तो फतकल मारून बसला. त्याच वेळी त्याचा विजय घोषित करणारा पंचांचा यांत्रिक आवाज स्टेडियममध्ये घुमला. स्टँडवरून उठून प्रेक्षक मैदानाकडे धावले आणि त्याचं अभिनंदन करू लागले. ओडांटाने सर्वात आधी धावत येऊन त्याला मिठी मारली. सामने खेळायला तिनेच त्याला प्रोत्साहन दिलं होतं आणि हा तिचाच विजय होता. अमरने तिच्या गालाचा पापा घेतला आणि उठून उभा राहून त्याने प्रेक्षकांत जयंत बसला होता त्या दिशेने नजर फिरवली. जयंत काहीशा बेफिकिरीनेच मैदानाकडे चालत येताना त्याला दिसला. जाणीवपूर्वक दाखवायची ती बेपर्वा वृत्ती अमरला चांगली ठाऊक होती आणि ओडांटाच्या खांद्याभोवती हात टाकून तो शांतपणे जयंतची वाट बघत उभा राहिला. 

“तुम्ही फार छान खेळलात बाबा, अभिनंदन!”

“धन्यवाद जय. ही ओडांटा, माझी जोडीदार.”

जयंतने प्रसन्नपणे तिला अभिवादन केलं. त्याच्या वागण्यावरून किंवा दिसण्यावरून ओडांटाने जयंतला आजमावणं अमरला नको होतं. निदान या भेटीत तरी. तिला काय माहिती होतं त्याच्याबद्दल? फुटबॉलच्या मैदानावर जयंत पडला आणि त्याच्या गुडघ्याला इजा झाली तेव्हा अमरने उचलून त्याला जीवशास्त्राच्या वैद्याकडे नेलं होतं तेव्हा कुठे होती ती? किंवा अकादमीत जाण्यापूर्वीच्या चाचणी परीक्षेपूर्वी जेव्हा तो खूप नर्व्हस झाला होता आणि अमर त्याच्याबरोबर रात्रभर जागत बसला होता तेव्हा? उगीचच तिला जयंतबद्दल आणि त्यांच्या आपसांतील तणावपूर्ण नात्याबद्दल सांगितलं,  असं त्याला वाटलं. पण ते सगळं अनाहूतपणे सांगितलं गेलं होतं. तब्बल दोन वर्षांनी काल संध्याकाळी जेव्हा जयंतचा फोन आला तेव्हा अमर आपला भावनावेग आवरू शकला नव्हता.

“तूच बोलतो आहेस का जय?” संध्याकाळी उशिरा जेव्हा त्याच्या कॉमचा बझर वाजला होता आणि जयंतचा चेहरा भिंतीवर झळकला होता तेव्हा त्याने विचारलं होतं. 

“हो, बाबा. फक्त हे सांगायला सहज फोन केला, की उद्या मी तुम्हांला प्रत्यक्ष भेटायला येतो आहे.”

या अनपेक्षित बातमीने अमरने आनंदाने उडीच मारली होती. जयंतच्या बोलण्यावर काय प्रतिक्रिया द्यावी हे त्याला सुचेनाच. 

“हे तर फारच छान होईल, जय. तुला आणायला झिप्पर पाठवू का? कुठून येतो आहेस तू?”

“नको बाबा. मी इथे जवळच राहतो. मी उडतच येईन तुम्हांला टेनिसच्या मॅचमध्ये खेळताना बघायला.”

“हो, खरंच की! उद्या मॅचमध्ये खेळायचं आहे मला. पण तुला ते कसं कळलं?”

“बातमीपत्रात आलं होतं. मॅचनंतर बोलू आपण.”

आणि खरंच, अमर जेव्हा मैदानात उतरला तेव्हा जयंत प्रेक्षकांत बसला होता. त्याने हात हलवून आपण कुठे बसलो आहे तेदेखील दाखवलं होतं.

“तू छान दिसतो आहेस, जयंत. काम काय म्हणतंय?” त्याची पाठ थोपटत अमरने विचारलं.

“चांगलं चाललंय. खरंतर मी तुम्हांला हेच सांगायला आलो, की मी उपग्रह ५०४ वर जाणार आहे. तिथे बसवलेल्या एका निर्मितियंत्राची काही दुरुस्ती करायची आहे. तुम्हांला ऐकून बरं वाटेल असं वाटलं.”

“अर्थातच, जय. फारच चांगली बातमी आहे. तुझी पहिली अवकाश यात्रा! तुझ्या आईला माहिती आहे?”

“हो. काल सांगितलं मी तिला. तिला माहिती आहे मी इथे तुम्हांला भेटायला आलो आहे.”

“अमर, तुम्ही इथे मैदानात गप्पा मारत राहा. मी पुढे जाऊन आपल्या सगळ्यांसाठी काहीतरी मस्त पेयांची व्यवस्था करते. आपण एकत्र बसून संध्याप्राशन करू. येते, जयंत.”

अमरने होकारार्थी मान हलवली आणि ओडंटा त्यांच्या घराच्या दिशेने उडत गेली. अमर आणि जयंत फिरत फिरत क्रीडा क्षेत्राच्या बागेत गेले आणि एका फुललेल्या आल्डर वृक्षाखाली खुर्च्यांवर बसले. 

“तुमचं कसं चाललय बाबा?” जयंतने थोड्या वेळाने विचारलं.
 

“माझं ठीक चाललंय. पृथ्वी प्रकल्पातील कामाची माझी मुदत संपून आता वर्ष होत आलं, ” अमर थोडं अवघडून म्हणाला. 

“हो, मला वाटलंच होतं. माझी निवड झाली नाही तेव्हा मी तुमच्यावर रागावलो होतो त्याबद्दल मला माफ करा. कदाचित ते माझ्या बऱ्यासाठीच झालं. माझी सध्याची नोकरी आवडते मला आणि माझ्या जोडीदाराबरोबर मस्त आयुष्य चाललं आहे माझं. तो पुरुष आहे.”

म्हणजे त्याचा मुलगा आता समलिंगी झाला होता. नताशाला काय वाटत असेल त्याबद्दल? अर्थात ते काही महत्त्वाचं नव्हतं. मुख्य मुद्दा हा होता, की जयंत आता आनंदी आणि समाधानी होता. 

“मला या अवकाश यात्रेबद्दल सांग. कधी जाणार आहेस तू? एकटाच जाणार आहेस का? उपग्रह ५०४ जवळ जवळ बहात्तर तासांच्या प्रवासाच्या अंतरावर आहे.”

“अगदी बरोबर बाबा. मी दुसऱ्या एका मेकॅनिकल इंजिनियर बरोबर जाणार आहे. आम्हांला तिथे यंत्राची दुरुस्ती करायला साधारण दोन तास लागतील. मग परत येणार आम्ही.”

“मस्तच! केव्हा निघणार आहेस तू?”

“पुढच्या बुधवारी निघणार आम्ही. छोटासाच प्रवास आहे. उपग्रह ५०४ वर कापड तयार करायचा कारखाना आहे.”

“हो, आठवतं मला,” अमर आपल्याच तंद्रीत म्हणाला. पृथ्वी प्रकल्पाबद्दल झालेली निराशा जयंत खरंच विसरला असेल का याचा तो विचार करत होता. जवळच्या कारखाना असलेल्या उपग्रहावर एका नगण्य मोहिमेवर जाताना कसं वाटत असेल त्याला? पृथ्वी मोहिमेवर जाणाऱ्या पथकाचा सदस्य असण्याच्या तुलनेत हे काहीच नव्हतं. कारखाने असलेल्या एखाद्या जवळच्या उपग्रहावर ते कारखाने चालवणाऱ्या यंत्रमानवांना न जमणारी एखादी दुरुस्ती करायला कोणीही जाऊ शकतं. पण मग गेल्या दोन वर्षांत त्यांच्यात फारसं संभाषणही नसताना ही बातमी सांगायला जयंत इतक्या काम एडनला कशाला आला? 

“मला तुमच्याबद्दल सांगा बाबा. प्रकल्पाच्या नंतर तुमचं जीवन कसं चाललंय?”

प्रकल्पाच्या हुद्द्यावरून आधीच राजीनामा न देण्यात काही शहाणपण होतं का नाही, हे विचारायचं आहे का त्याला, अमरच्या मनात विचार आला. पण आपल्या मुलाला सर्व काही मोकळेपणाने सांगायचं अमरने ठरवलं. 

“पृथ्वी प्रकल्प म्हणजे माझा प्राण होता जय, पंधरा वर्षं! तो माझ्या आयुष्यातला सर्वात सुखी काळ होता कारण तेव्हा आपण सगळे एकत्र एक कुटुंब म्हणून राहत होतो. पृथ्वी प्रकल्पाच्या आव्हानात्मक दिवसांची जशी मला आठवण येते तशीच आपल्या एकत्र घालवलेल्या दिवसांचीही आठवण येते. पण आयुष्य हे असंच असतं. तू मोठा झालास, आमचा पालक करार संपला आणि त्याचबरोबर प्रकल्पातील माझं कामही संपलं. तिथे आता एक नवी टीम आहे. ते अवकाश यानाच्या प्रवासावर लक्ष ठेवून आहेत. पृथ्वीवर गेलेल्या पथकाला त्यांच्या पृथ्वीवर राहण्याच्या काळात आणि परतीच्या प्रवासात ते मार्गदर्शन करतील. माझं म्हणशील तर प्रकल्पात माझा सगळा वेळ खर्च होत असल्याने ज्या प्रकल्पांवर काम करणं मला थांबवावं लागलं होतं तिकडे मी पुन्हा वळलो आहे. माझा बहुतेक वेळ मी आण्विक प्रयोगशाळेत संशोधन करण्यात घालवतो. 

ओडंटाला वाटतं, की मी मायक्रोस्कोपमधून जीवाणू पाहण्यात फार वेळ घालवतो म्हणून ती मला टेनिस खेळायला लावते. म्हणूनच आज तू मला मॅच खेळताना बघितलंस.” अमर काहीसा अवघडून हसला. गेली दोन वर्षं ज्याला भेटण्यासाठी तो तळमळत होता त्या आपल्या मुलाशी संवाद साधणं कठीण जात होतं त्याला. 

जयंत फक्त शांतपणे ऐकत होता. मात्र तो आता निराश किंवा रागावलेला वाटत नव्हता. कदाचित तो खऱ्या अर्थाने आनंदी असेल, अमरला वाटून गेलं.

“तू आणखी काय करतोस जय? एखादी कला वगैरे?”

“मी यंत्रांचे निरनिराळे प्रकार तयार करतो. निरनिराळी उपकरणं बनवतो. मी ज्यांचा आराखडा तयार केला होता अशा दोन यंत्रांची निर्मिती सुरू झाली आहे.”

“अरे वा! हे तर छानच झालं. तुझा जोडीदार काय करतो?”

“तो व्यायामाचा शिक्षक आहे. त्याची आवडही तीच आहे आणि नोकरीही तीच.”

“आम्ही पालक करार करायचा विचार करतो आहे बाबा. आम्हांला एक मूल वाढवायचं आहे.”

हे अनपेक्षित होतं. जयंत फक्त एकवीस वर्षांचा होता. पालक होण्याइतकी परिपक्वता होती का त्याच्याकडे? 

“एवढी घाई काय आहे बेटा? तुला खातरी आहे का, की तुला हे करायचंय? पालक होणं सोपं नसतं.”

“हो, पण माझा जोडीदार माझ्याहून बराच मोठा आहे. त्रेचाळीस वर्षांचा आहे तो. प्रजोत्पादनाची प्रयोगशाळा आमचा अर्ज मान्य करेल की नाही ते माहिती नाही पण आम्हांला प्रयत्न तर करून बघायचा आहे.”

“पूर्ण विचार कर, जय. निर्णय घेण्यापूर्वी खूप विचार कर. पालक करारात अडकून जीवनशैलीवर मर्यादा पडण्यापूर्वी तू आयुष्याचा आणखी अनुभव घ्यावास असं मला वाटतं. आयुष्यात स्थिरस्थावर झाल्यावर – आपल्या व्यवसायिक क्षेत्रातही आणि वैयक्तिक नात्यांमध्येही – मूल वाढवणं जास्त आनंददायक असतं. पालक करार करण्याचा जेव्हा तुझ्या आईने आणि मी निर्णय घेतला तेव्हा आमच्यात सात वर्षांचं नातं होतं.”

“व्यवसायिक क्षेत्रात फार गुंतून पडण्यापूर्वीच मला माझं मूल वाढवायचं आहे. मला त्याच्याबरोबर किंवा तिच्याबरोबर अधिक वेळ घालवायचा आहे.”

“मी तुला पुरेसा वेळ नाही दिला का जयंत? तुझं बालपण आनंदात नाही गेलं का?”

“मला तुमच्याबद्दल म्हणायचं नव्हतं बाबा. माझं बालपण नक्कीच आनंदात गेलं. तुम्ही खूप केलंत माझ्यासाठी. पण मी नेहमीच तुमच्या प्रतिभेने दिपून जायचो. तुम्ही एक महान शास्त्रज्ञ होतात, सर्वात महत्त्वाच्या प्रकल्पावर काम करत होतात. मी नेहमीच तुमचं अनुकरण करायचा प्रयत्न करायचो. पण मी तुमच्याइतका हुशार कधीच होऊ शकलो नाही. तुमच्या अपेक्षांना मी कधीच पुरा पडलो नाही. मी दोस्ती नाही करू शकलो तुमच्याशी. माझ्या मुलाच्या बाबतीत तसं होऊ नये असं मला वाटतं.”

आपल्या मुलाचं बोलणं ऐकून अमरला आश्चर्य वाटलं. जयंतच्या मनात असा काही न्यूनगंड होता याची त्याला मुळीच कल्पना नव्हती. त्याला असं का वाटावं हे अमरला कळे ना आणि त्याचा तो गैरसमज कसा दूर करावा हेदेखील त्याला समजे ना. 

“तुला वाटतं तसं काही नाहीये जयंत. मला नेहमीच तुझा दोस्त व्हायचं होतं आणि माझ्या अपेक्षांना तू पुरा पडत नाहीस असं मला कधीच वाटलं नाही. तुझ्याकडून माझ्या अशा काही अपेक्षा नव्हत्याच. तुला जे काही आवडेल त्यात तू उत्तम प्रगती करावीस एवढंच मला वाटायचं.”

नंतर रात्री जेव्हा जयंतने त्याचा निरोप घेतला तेव्हा अमरने प्रेमाने त्याला मिठी मारली. 

“तुझे वडील असल्याचा मला अभिमान आहे, जयंत. तू एक फार चांगला माणूस आहेस. तू काय काम करतोस किंवा कुणाबरोबर राहतोस हे फारसं महत्त्वाचं नाही. पण एक समाधानी आयुष्य जगणं आणि इतरांना आनंद देणं महत्त्वाचं आहे. ते तुला चांगलं जमतं आहे… आणि इतकी वर्षं मला तुझी खूप आठवण येत होती. तुझ्या या वडिलांना विसरू नको आणि संपर्कात राहा.”

जयंत हसला. त्याने अमरला नेहमी आभासी भेटी देण्याचं कबूल केलं.

जयंत निघून गेल्यावर अमरच्या मनात भावनांचा कल्लोळ माजला. इतक्या दिवसांनी मुलाला भेटल्याचा त्याला खूप आनंद झाला होता आणि तरी जयंतने आपलं मन उघड करून जे सांगितलं त्याने तो अस्वस्थ झाला होता. पुन्हा पुन्हा त्याचं मन नताशा आणि जयंतबरोबर घालवलेल्या कौटुंबिक दिवसांची आठवण काढू लागलं. ते आनंदात एकत्र राहिले होते तेव्हा. निदान अमरला तरी तसं वाटलं होतं. मग जयंतच्या मनात असा न्यूनगंड का तयार व्हावा? हे सगळं ओडंटाशी बोलण्यात अर्थ नव्हता. तिने कधीच मूल वाढवलं नव्हतं. कौटुंबिक जीवनाचे बारकावे तिला कसे समजणार? नताशाला फोन करावा का? पण एकदा का त्यांच्या कौटुंबिक जीवनाविषयी चर्चा सुरू झाली, की ती काय काय म्हणेल याची त्याला सूक्ष्म काळजीदेखील वाटत होती. त्याच्या आयुष्यातील त्याला सर्वात पवित्र वाटणाऱ्या काळात अधिक खोल जाऊन त्याचे पदर उलगडण्यापेक्षा मैत्री राखून वरचेवर आभासी भेटी देणंच जास्त बरं होतं.

मग दुसऱ्या दिवशी अमर झिप्परमध्ये बसला आणि त्याने तिला गुरुत्वकण प्रयोगशाळेत जाण्याची आज्ञा दिली. मन मोकळं करायला त्याला एका मित्राची गरज होती.

—————————————————————————————————————————————–

आकडे आणि अक्षरांनी भरलेल्या स्क्रीनकडे काईजा एकाग्रपणे पाहत होता. तरीदेखील, आपल्या मित्राच्या आगमनाची चाहूल घेण्यासाठी त्याची दृष्टी मधून मधून  खिडकीकडे वळत होती. त्याला फार वेळ वाट नाही पाहावी लागली. थोड्याच वेळात त्याला अमर चालत येताना दिसला. पण नेहमीपेक्षा त्याचा प्रवेश फारच शांतपणे झाला आणि त्याचा चेहराही काळवंडलेला दिसला. एरव्ही या गोष्टींकडे फारसं लक्ष न देणाऱ्या काईजाच्या नजरेनेदेखील हे ताडलं, की अमर काही त्याच्या नेहमीच्या आनंदी मूडमध्ये नाही. 

“काय रे, अमर! तुझा फोन आल्यापासनं तुझी वाट बघतोय. बरा आहेस ना तू? कसल्यातरी काळजीत असल्यासारखा वाटतो आहेस.”

अमर हसला आणि त्याचं स्वागत करण्यासाठी उठण्याआधी काईजा ज्या खुर्चीत बसला होता तिच्या शेजारच्या खुर्चीत जाऊन धपकन बसला. 

“मी ठीक आहे. उगाच भेटायचं होतं तुला.”

“थांब, तुझ्यासाठी गरमागरम कॉफी घेऊन येतो. आपण पीत पीत गप्पा मारू.”

“तू एक यंत्रमानव का ठेवत नाहीस?”

“माझी पेयं तयार करायला? मग माझंच एखाद्या यंत्रात रूपांतर होईल. छे! मला काहीतरी हालचाल पाहिजे ना!”

पाच मिनिटांत तो कॉफीचे दोन मग घेऊन आला आणि ते दोघे गप्पा मारायला बसले. अमरने त्याला जयंतच्या अनपेक्षित फोनबद्दल, त्याच्या भेटीबद्दल आणि त्यांच्या संभाषणाबद्दल सगळं सांगितलं.
 

“त्याला वाटतं, की त्याला माझ्या अपेक्षा पूर्ण करता आल्या नाहीत. असं का वाटावं त्याला? मी कधीच अपेक्षा लादणारा बाप नव्हतो. नताशा आणि मी नेहमीच त्याला त्याची आवड जोपासायला उत्तेजन द्यायचो आणि तो बुद्धिमान होता. मी त्याचा दोस्त नव्हतो असं का वाटतं त्याला?”

काईजा शांतपणे ऐकत होता. थोड्या वेळाने त्याने हळुवारपणे अमरच्या खांद्यावर हात ठेवला. 

“मी कधीच मूल वाढवलं नाही, अमर. त्यामुळे तुझ्या परिस्थितीवर भाष्य करायचा मला अधिकार नाही. पण मी तुला चांगला ओळखतो आणि मला वाटतं, की तू एक अत्यंत चांगला बाप होतास आणि नताशासाठी एक अत्यंत चांगला जोडीदार होतास. तुझ्या कौटुंबिक आयुष्याबद्दल तुला जे वाटतं ते खरं आहे. जयंतला जे वाटतं तेदेखील त्याच्यासाठी खरं असेल. पण त्यासाठी तू जबाबदार आहेस असं मला वाटत नाही. तुझ्या परीने तू सगळं काही उत्तम केलंस. आपल्या कृत्यांचे परिणाम नेहमीच आपल्या हातात नसतात. जयंतला काय वाटतं याची तू फार काळजी करू नयेस. प्रत्येक व्यक्तीची विचार करण्याची पद्धत वेगळी असते. कदाचित प्रत्येकाच्या मेंदूतल्या माहिती कणांच्या विशिष्ट रचनेचा तो परिणाम असेल. त्यातूनच वेगवेगळे स्वभाव तयार होत असावेत. जयंत काही तुझा जैविक मुलगा नाही. त्यामुळे घटनांकडे पाहण्याचा त्याचा दृष्टिकोण वेगळा असू शकतो. तुझ्या जनुकांचा वारसा त्याच्याकडे नसल्याने तुमचं बाप – लेकाचं नातं कमकुवत होतं असं मला म्हणायचं नाही. माझ्या म्हणण्याचा अर्थ असा, की एकाच परिस्थितीचा वेगवेगळ्या लोकांवर वेगवेगळा परिणाम होतो. त्याला अधिक परिपक्वता आली, की तो तुला आणखी नीट समजून घेईल.”


मध्यरात्र उलटून गेली तरी त्यांच्या गप्पा चालू राहिल्या… त्यांच्या पूर्वायुष्याबद्दल, त्यांच्या कामाबद्दल, पृथ्वी प्रकल्पाबद्दल आणि कृष्णविवराच्या मोहिमेबद्दल. दुसऱ्या दिवशी सकाळी जेव्हा अमर निघाला तेव्हा त्याला खूप बरं वाटत होतं. सहानुभूती असणाऱ्या मित्रापाशी आपलं मन मोकळं केल्याने त्याच्या दुखऱ्या मनावरचं ओझं कमी झालं होतं. काईजाने नेहमीच त्याला  आधार दिला होता. काईजाच्या मनात असणाऱ्या आपल्या प्रतिमेविषयी काळजी न करता अमर मोकळेपणाने त्याच्याशी बोलू शकत असे. अशा गाढ मैत्रीचं सुख कदाचित थोड्याच लोकांना मिळतं. मानसिक आधाराची गरज असलेल्या कुणालातरी अशीच मदत करण्याचं अमरने ठरवलं. कदाचित, आपल्या मुलालाच.

________________________________________________________________________________________________________________